عملیات خیبر نخستین تجربه آبی - خاکی

  اسماعیل علوی


عملیات خیبر روز سوم اسفند 1362 با هدف تصرف و تأمین جاده بصره – عماره در محدوده روستاهای القرنه و العزیز به منظور قطع ارتباط سپاه‌های سوم و چهارم ارتش عراق و استقرار در ساحل شرقی رودخانه دجله و همچنین تصرف دو جزیره مجنون شمالی و مجنون جنوبی و نیز تسلط بر هورالهویزه آغاز شد.
پیش از این همزمان با عملیات رمضان قابلیت‌های منطقه هور به عنوان گزینه‌ای برای نفوذ به عمق مواضع دشمن توجه فرماندهان را به خود جلب کرده بود. ارتش عراق در این منطقه قادر نبود از تمام ظرفیت و توانمندی‌های خود استفاده کند و در واقع با انتخاب این منطقه برای عملیات ابتکار عمل و خلاقیت جایگزین کمبود منابع نظامی و تجهیزات می‌شد. عبور از این آبگرفتگی طبیعی امکانی بود برای رسیدن به ساحل شرقی رودخانه دجله، قبل از عملیات خیبر حدود 300 مأموریت شناسایی در هور و حدود 100 مأموریت شناسایی در خشکی انجام گرفت و قایق‌هایی از جنس فایبرگلاس طراحی و ساخته شد. این قایق‌ها پس از واژگون شدن غرق نمی‌شد و سرنشینان آن می‌توانستند خود را نجات دهند. انتخاب فصل زمستان برای این عملیات نیز به دلیل خنکی هوا و بالا آمدن آب هور در این فصل بود که تردد قایق‌ها را تسهیل می‌کرد. در این مقطع اختلاف میان سپاه و ارتش به دلیل نوع تفکر و نحوه اداره و فرماندهی یگان‌ها در عملیات به نقطه‌ای رسید که امام آقای هاشمی را به فرماندهی کل قوا منصوب کرد.
به دنبال این انتصاب ستادی متشکل از نیروهای ارتش و سپاه در قرارگاه خاتم‌الانبیا به فرماندهی آیت‌الله هاشمی رفسنجانی تشکیل و قرارگاه کربلا (ارتش) به فرماندهی سرهنگ صیادشیرازی و قرارگاه نجف (سپاه پاسداران) به فرماندهی محسن رضایی تحت امر فرماندهی کل جنگ درآمدند و عملیات خیبر نخستین عملیاتی بود که با فرماندهی جدید انجام گرفت. یک هفته قبل از آغاز عملیات اصلی، عملیات انحرافی والفجر 5 در منطقه چنگوله آغاز شد، هدف از این عملیات درگیر کردن سپاه دوم ارتش عراق در منطقه‌ای در حدفاصل دهلران تا مهران بود. طراح و مجری این عملیات سپاه بود و توانست تا حدودی یگان‌های ارتش عراق را در این منطقه درگیر نگهدارد و در اعزام آن‌ها به منطقه عملیاتی خیبر تأخیر ایجاد کند.
استراتژی ایران در این زمان اجرای یک عملیات بزرگ و موفق برای دستیابی به صلح از موضع قدرت بود؛ برای تحقق این استراتژی دو راهکار وجود داشت 1- ادامه جنگ تا سقوط رژیم بعث عراق 2- به دست آوردن منطقه مهمی از عراق به گونه‌ای که رژیم عراق نتواند از آن صرف نظر کند. آنگاه اعلام آتش‌بس و تمام کردن جنگ و شروع مذاکره برای تأمین حقوق حقه ایران، همه تحلیل‌ها این بود که در چنین شرایطی صدام نیز سقوط کرده و از قدرت برکنار خواهد شد. آیت‌الله هاشمی در جمع فرماندهان سپاه و ارتش قبل از عملیات تأکید می‌کند اگر با همت خود در این عملیات پیروز شوید و جاده بصره – عماره را تصرف کنید، جنگ را تمام می‌کنیم.
اما فرماندهان سپاه تحلیل دیگری داشتند، آنان معتقد بودند هر پیروزی نظامی ایران، پیروزی سیاسی محسوب شده و امریکا به سادگی آن را تحمل نخواهد کرد، لذا با حمایت بیشتر از عراق جنگ طولانی‌تر خواهد شد. از این رو باید با چند عملیات بزرگ و مؤثر رژیم بعث عراق را در آستانه سقوط قرار داد تا امریکا به منظور جلوگیری از سقوط کامل منطقه و از روی ناچاری به شرایط ایران تن دهد.
همزمان با عملیات خیبر، عملیات انحرافی دیگری در تنگه چزابه با عنوان والفجر 6 انجام گرفت که با پاتک سخت ارتش عراق مواجه شد و فرماندهان سه گردان عمل کننده به همراه تعداد زیادی از نیروهای رزمنده آن‌ها به شهادت رسیدند و پیکرشان در صحنه عملیات باقی ماند.
سرانجام عملیات خیبر، با بسیج 200 گردان و 500 قایق آغاز شد و نیروهای پیشتاز با 23 فروند بالگرد هوانیروز، نیروی هوایی و نیروی دریایی ارتش در محل‌های از قبل آماده شده در میان هور هلی‌برد شدند. فرماندهان ارتش که در طرح‌ریزی این عملیات شرکت نداشتند تأمین نشدن آتش‌ پشتیبانی و تدارک‌رسانی به نیروها را به عنوان نقطه‌ضعف مطرح و از آن انتقاد می‌کردند.
همزمان با عملیات در هور،ارتش در منطقه زید عملیات دیگری را طرح‌ریزی کرده بود و قرار بود این عملیات با هدایت قرارگاه کربلا و به فرماندهی سرهنگ صیاد شیرازی به اجرا در آید. در مجموع در هر دو منطقه هور و زید 9 لشکر و 6 تیپ پیاده، 2 لشکر و 3 تیپ زرهی پای کار آمده بودند. عملیات خیبر از هر جهت عملیاتی متفاوت با عملیات‌ پیشین بود. در این عملیات شیوه‌های جنگی ابتکار جدید رزمندگان بود و خلبانان با وجود تجهیز نبودن بالگردهایشان به دوربین‌های دید در شب با مهارت پرندگان خود را در تاریکی شب بر پل‌های استتار شده در دل هور فرود می‌آوردند. همچنین این عملیات تجربیات جدیدی را بر دانش جنگ بشر افزود و دستمایه طرح‌ریزی برای عملیات های بعدی شد.
پس از عملیات رمضان  دشمن با مسلح کردن زمین عملاً امکان هر گونه عملیاتی را از رزمندگان ما در منطقه خشکی شلمچه گرفته بود و عملیات آبی- خاکی در هور تاکتیکی برای شکستن بن‌بست جنگ بود.
ابتکار عمل و خلاقیت از مؤلفه‌ سال‌های دفاع مقدس است که نشأت گرفته از ایمان، تفکر و توکل رزمندگان و فرماندهان ما بود و همین داشته‌ها، نداشته‌های ما را تا حدود زیادی جبران می‌کرد.
در شرایطی که نیروهای ما از نبود و کمبود تجهیزات کافی دچار مشکل بودند، قدرت دفاعی عراق با حمایت غرب و شرق و قارون‌های منطقه چندین برابر شده بود و در سایه حمایت‌های بی‌دریغ، ساختار ارتش عراق تغییر یافته و امکانات مهندسی پیشرفته و مدرنی را به دست آورده بود. ارتش عراق با انواع هواپیماها، تانک‌ها، زره‌پوش‌ها، موشک‌ها و جنگ‌افزارهای پیشرفته از سوی شوروی، فرانسه چین و کشورهای اروپایی تجهیز شد و از توانمندی دفاعی و قدرت آتش برتر برخوردار بود. ارتش بعث عراق به این ها هم بسنده نکرده به سلاح‌های شیمیایی هم مجهز و از شروع عملیات خیبر به طور علنی به کارگیری گازهای خردل و اعصاب را علیه رزمندگان آغاز کرد.
ë شرح عملیات
یگان‌های عمل کننده سپاه پاسداران تحت امر قرارگاه نجف بعدازظهر سوم اسفند سال 62 با قایق از آبراه‌های تعبیه شده در هورالهویزه حرکت خود را به سوی اهداف از پیش تعیین شده آغاز کردند. یگان‌های ارتش نیز تحت امر قرارگاه کربلا همزمان با رزمندگان سپاهی عملیات خود را در منطقه کوشک، طلائیه و پاسگاه زید شروع کردند. عملیات در محدوده قرارگاه کربلا با مشکل مواجه شد و نیروهای عمل کننده زمینگیر شدند، اما یگان‌های قرارگاه نجف توانستند خود را به ساحل شرقی رودخانه دجله برسانند. در این ناحیه دو منطقه القرنه و العزیز حکم دو گلوگاه و دو تنگه تعیین کننده برای عملیات خیبر را داشت. لشکر 25 کربلا در منطقه القرنه وارد عمل شد و توانست ضمن تصرف منطقه 450 نفر از نظامیان ارتش عراق را به اسارت در آورد. اما از روز دوم عملیات به دلیل از کار افتادن دوسوم قایق‌ها که بر اثر وجود نیزار موتورشان از کار می‌افتاد و نداشتن امکان تقویت نیرو و رساندن مهمات، نیروهای خودی ناچار از رهاسازی 150 نفر از اسرا و عقب‌نشینی به جزایر مجنون شدند.
در ادامه عملیات و به منظور حفظ جزایر مجنون جنوبی و شمالی، حمله به محور طلائیه طراحی شد تا از این طریق راه ارتباطی جزیره جنوبی به خشکی برقرار باشد. برای این منظور 8 گردان از توپخانه و زرهی ارتش و 8 گردان از توپخانه سپاه مأمور پشتیبانی از این محور شدند. این عملیات که قرار بود در شب ششم اسفند صورت بگیرد، در پی اشتباه لشکر 8 نجف اشرف یک شب جلوتر و از داخل جزیره جنوبی آغاز شد. نیروهای این لشکر از پشت به دشمن حمله‌ور شدند و خود را تا نزدیکی طلائیه رساندند و پل طلائیه را نیز تصرف کردند، ولی یگانی که قرار بود از سمت طلاییه حمله کند خود را برای شب بعد آماده کرده بود؛ ناچار لشکر 27 محمدرسول‌الله در روز پنجم اسفند وارد عمل شد تا به لشکر نجف در پل طلائیه ملحق شود ولی موفق نشد. شب بعد بار دیگر عملیات تکرار شد ولی به دلیل موانع فراوان معبرها باز نشد.
پس از عقب‌نشینی یگان‌ها از شرق رودخانه دجله تمام توان رزمندگان برای حفظ جزایر مجنون صرف شد. در تهاجمی که ارتش عراق در روز ششم اسفند به پل شحیطاط در جزیره جنوبی انجام داد تعدادی از رزمندگان لشکر 31 عاشورا از جمله حمید باکری قائم‌مقام این لشکر به شهادت رسیدند. ارتش عراق در شب هفتم اسفند به جزیره جنوبی حمله و تعدادی از تانک‌هایش را وارد این جزیره کرد. واحدهایی از لشکرهای عاشورا و نجف 72 ساعت در مقابل این پاتک‌ها بشدت مقاومت کردند تا توانستند جزیره جنوبی را حفظ کنند. این در حالی بود که نیروهای مدافع جزیره تنها با کمک چند قایق و تعداد معدودی بالگرد تدارک می‌شدند.
تثبیت مواضع نیروهای خودی تا پنجم فروردین به طول انجامید و از این روز به بعد بارندگی‌ها جبهه‌های نبرد را آرام کرد. اگرچه عملیات خیبر نتوانست به اهداف اصلی خود که بستن جاده بصره – عماره بود دست یابد ولی در حین عقب‌نشینی از شرق دجله و طی سه هفته نبرد سنگین منطقه‌ای در آبگرفتگی هور به وسعت حدود هزار کیلومترمربع به همراه جزایر مجنون شمالی و جنوبی را به تصرف درآورد.
در این عملیات فرماندهان بزرگی همچون حسین خرازی، ابراهیم همت، احمد کاظمی، مهدی باکری، حمید باکری، مهدی زین‌الدین، کاظم رستگار، کریم نصر و ده‌ها تن از دیگر فرماندهان دیگر سپاه اسلام به همراه انبوه رزمندگان دلاور قوای دشمن را ده‌ها بار تا آستانه شکست کامل بردند. برخی از این دلاوران همچون حسین خرازی در این عملیات مجروح شدند و برخی دیگر به شهادت رسیدند. سردارانی همانند حاج ابراهیم همت، فرمانده لشکر 27 محمد رسول‌الله، حمید باکری قائم‌مقام لشکر 31 عاشورا. اکبر زجاجی، مرتضی یاغچیان معاون لشکر عاشورا، حسن نمازی، فرمانده توپخانه قرارگاه کربلا و بهروز غلامی فرمانده تیپ امام حسن (ع)، همچنین 7 فرمانده گردان و هزار و 800 نفر از رزمندگان به شهادت رسیدند و حدود 15 هزار نفر نیز مجروح شدند. بر اثر حملات شیمیایی عراق هم 40 نفر شهید و 2 هزار و 500 نفر مصدوم شیمیایی شدند.