نقش سازمان‌های مردم‌نهاد در مبارزه با مواد مخدر

 دکتر سعید صفاتیان
رئیس کارگروه پیشگیری از اعتیاد کمیته مستقل مجمع تشخیص مصلحت نظام


سازمان مردم‌نهاد در کلی‌ترین معنایش، به سازمانی اشاره می‌کند که مستقیماً بخشی از ساختار دولت محسوب نمی‌شود، اما نقش بسیار مهمی به عنوان واسطه بین فرد، دولت و حتی خود جامعه ایفا می‌کند.
شاید بتوان سازمان مردم‌نهاد (سمن) را نوعی اعتدالگرایی نامید. نامی که امروزه بر دولت یازدهم و رئیس‌جمهوری منتخب، جناب آقای دکتر روحانی می‌نهند. بیش از 40 هزار سازمان مردم‌نهاد بین‌المللی در دنیا ثبت شده است و بعضی از کشورها مانند هندوستان و ایالات متحده حدود 2 میلیون سازمان مردم‌نهاد دارند.در کشور ایران مساجد، تکایا و هیأت‌های مذهبی را نهادهای غیردولتی سنتی قدیمی می‌دانند و پس از آن صندوق‌های قرض‌الحسنه، خیریه‌ها، انجمن‌های اسلامی و حتی دوره‌های فارغ‌التحصیلی در دوران بعدتر و سپس اتحادیه‌ها، اصناف و نظام‌های صنفی، شکل‌های جدیدتر نمادهای مدنی هستند.
آیین‌نامه تأسیس و فعالیت سازمان‌های مردم‌نهاد (غیردولتی) در خردادماه سال 1384 در آخرین روزهای دولت جناب آقای سیدمحمد خاتمی و با استناد به اصل 138 قانون اساسی تصویب و اجرایی شد.
تعداد سازمان‌های مردم‌نهاد فعال در کشورمان در 10 سال گذشته بویژه در حوزه درمان، کاهش آسیب و پیشگیری از موادمخدر متأسفانه نتوانسته است از رشد قابل قبولی با توجه به جایگاه‌ و قابلیت این سازمان‌ها، برخوردار باشد. با توجه به وسعت اعتیاد در کشور وجود یک هزار سازمان مردم‌نهاد فعال مقیاس مناسبی نیست. شاید بتوان بیشترین نقش سازمان‌های مردم‌ نهاد را در درمان معتادان به موادمخدر نسبت داد. این سازمان‌ها‌ از سال80 با برنامه‌مند شدن ستاد مبارزه با موادمخدر شکل فعالیتشان رسمیت جدیدی گرفته است  بویژه که در همان دوران اداره کل امور سازمان‌های مردم‌ نهاد در ستاد مبارزه با موادمخدر
شکل گرفت.
براساس اصل 44 قانون اساسی نقش سمن‌ها (سازمان‌های مردم‌نهاد) در توسعه اجتماعی کشور از  جایگاه ویژه‌ای برخوردار است؛ همچنین در بند 9 سیاست‌های کلان مبارزه با موادمخدر که در سال 86 به تصویب مجمع تشخیص مصلحت نظام با عنوان «اتخاذ تدابیر لازم برای حضور و مشارکت جدی مردم و خانواده‌ها در زمینه‌های پیشگیری، کاهش آسیب و درمان معتادان» و استفاده از سازمان‌های مردم‌نهاد در ماده 15 قانون اصلاحیه مبارزه با موادمخدر مصوب 1389، جایگاه‌های قانونی هستند که سمن‌ها بر طبق آن می‌توانند در امور مبارزه با موادمخدر فعالیت کنند.
می‌توان مهمترین مشکلات و نقاط ضعف سازمان‌های مردم‌نهاد را به صورت ذیل خلاصه کرد:
1‌- فاصله گرفتن از اهداف اصلی
2- ضعف در جذب نیروهای فعال
3- نداشتن آگاهی و آشنایی اجتماع با سازمان‌های مردم‌نهاد و
نقش آن‌ها
4- ضعف در عملکرد حرفه‌ای
5- وجود مشکلات اداری بر سر راه تأسیس سمن‌ها
6- ناهماهنگی در مراکز تصمیم‌گیری در حوزه سمن‌ها
7- نداشتن امکانات، وسایل، تجهیزات و مکان مناسب
8- ضعف در اطلاع رسانی
9- نبود بودجه کافی
در حوزه درمان معتادان تعداد سازمان‌های مردم‌نهاد که به صورت حرفه‌ای و تخصصی و با یک شبکه منسجم در کشور فعالیت کنند شاید قابل مقایسه با تعداد کل سمن‌ها نباشد. بویژه در حوزه پیشگیری از اعتیاد نیاز به فعال‌سازی و تقویت برنامه بازاریابی اجتماعی باید مدنظر قرار گیرد.
هدف در بازاریابی اجتماعی انجام کارهای خوب یا ترویج یک ایده اجتماعی مفید است که بیشتر مسئولیت آن برعهده اجتماع است و در آن اهداف رفتاری بلندمدت مورد توجه است.
سهم سازمان‌های مردم‌نهاد در درمان معتادان را شاید بتوان 15 درصد از کل‌ پوششی معتادان دانست در حالی که به دست آوردن درصد سهم دیه حوزه پیشگیری کمی پیچیده‌تر است.
در طی سالیان گذشته با حمایت‌های ستاد مبارزه با موادمخدر، سمن‌ها توانسته‌اند تا حدودی نقش و جایگاه خود را به دست بیاورند. لذا پیشنهادهای ذیل برای توانمندسازی و ظرفیت‌سازی در سازمان‌های مردم‌نهاد فعال در امر درمان معتادان و پیشگیری از اعتیاد می‌تواند کارساز باشد.
1‌- ایجاد خودباوری در سمن‌ها
2- تسهیل روند مراحل تأسیس
3- آموزش کادر سمن‌های فعال به صورت عمومی و تخصصی
4- تهیه و تدوین برنامه‌های میان و بلندمدت
5- حضور پررنگ‌تر سمن‌ها در مراحل تصمیم‌سازی و تصمیم‌گیری
6- توسعه ارتباط مناسب و فعال و ایجاد شبکه و جذب و
نگهداری عضو
7- تغییر نگاه و باور مسئولان دستگاه‌های دولتی (به نوعی پذیرش سمن‌ها)
و این که آن‌ها قادر به کمک و همکاری هستند و این که سمن‌ها را رقیب خود ندانند بلکه بازوی اجرای خود بدانند.
8- به جای ماهی دادن به سمن‌ها باید ماهیگیری را به آن‌ها یاد داد و سمن‌ها نیز باید شفافیت مالی مناسبی داشته باشند.
9- توسعه آموزش و ظرفیت‌سازی بویژه در تدوین برنامه‌ها و اطلاع‌رسانی و تبلیغات و شیوه‌های صحیح مدیریتی
10- خلاق بودن و ارائه پروژه‌هایی که اثر محسوس داشته باشند.
11- نظارت دقیق بر سمن‌ها
12- تقویت مستندسازی فعالیت‌ها
13- تعهد اعضا به ویژگی‌های سازمان‌های مردم‌نهاد شامل – غیردولتی بودن - غیرانتفاعی بودن – تمایل به استقلال – خودجوشی –
غیرسیاسی بودن.
14- همکاری هر چه بیشتر سمن‌ها با مراکز علمی و انجمن‌ها