فراموشی به عنوان پدیده‌ای اجتماعی

قسمت اول


حافظه (memory)، که از آن به عنوان شگفتی آفرینش یاد می‌کنیم، چیست و چه ماهیتی دارد!
سالیان زیادی از حافظه به عنوان یک «مخزن» یاد می‌شد و باور بر آن بود که اطلاعات دریافتی از محیط به صورت ایستا در محل نامشخصی از مغز ذخیره می‌شود تا در مواقع لازم از آن برای مقاصد مختلف بهره گرفته شود. اما طی سالیان متمادی پژوهش‌های مختلف نشان داد که حافظه یک «فرآیند» (پروسه) پویا و فعال «خبرپردازی» است. این فرایند شامل سه مرحله است:
رمزگردانی و پردازش، اندوزش و ذخیره‌سازی، بازیابی (فراخوانی)
هر یک از این مراحل ممکن است دستخوش بد کارکردی و نقصان شود و این باور را در ما ایجاد کند که دچار ضعف حافظه شده‌ایم.
این باور که «ما تنها دارای یک حافظه هستیم» به کل منسوخ شده است. اینک شکی باقی نمانده است که ما حداقل دارای سه حافظه هستیم؛ حافظه حسی، حافظه فعال و حافظه بلندمدت.
حافظه اول، که از آن تحت عنوان «گلوگاه حافظه» نیز یاد می‌شود، خاص حواس چندگانه ما است. یعنی هر یک از حواس پنج‌گانه ما ردی از محرک‌های بیرونی را برای مدت زمان اندکی در خود نگه می‌دارند که اصطلاحاً از آن به عنوان «حافظه حسی» نام برده می‌شود.
اما از میان انبوه اطلاعاتی که هر لحظه به هر یک از حواس ما وارد می‌شود، تنها آن بخشی ثبت می‌شود که مورد «توجه» قرار گیرد. ظرفیت توجه ما نیز محدود است و خیلی سریع پایان می‌پذیرد. (درست همانگونه که منابع قدرت یعنی زور و ثروت و منزلت نیز محدودند و زوال‌پذیر)، اولین منشأ فراموشی، یا آنچه اصطلاحاً فراموشی نامیده می‌شود، از همین جا شروع می‌شود. یعنی زمانی که از دامنه توجه ما به سبب عواملی نظیر خستگی، کاهش قند خون، محرک‌های مزاحم و مخل و اضطراب، کاسته می‌شود، قادر به درک پاره‌ای محرک‌ها (اعم از گفته‌ها، شنیده‌ها، بوها و ...) و انتقال آن‌ها به حافظه بعدی نیستیم و لاجرم خود را در زمره فراموشکاران جای می‌دهیم.
چنانچه محرک‌ها مورد توجه هوشیارانه قرار گیرند بلافاصله به حافظه دوم، یعنی حافظه کوتاه‌‌مدت، انتقال می‌یابند. ظرفیت همزمان این حافظه اندک است و تنها قادر است به صورت همزمان بین 5 تا 9 ماده (آیتم)، اعم از اعداد، واژگان، تصاویر و ... را در خود نگه دارد. آدمی زیرک‌تر از آن است که تنها به ذخیره این تعداد اطلاعات در حافظه کوتاه‌مدت خود بسنده کند. او با ترفندهایی نظیر «تقطیع» و «سازماندهی» می‌تواند ظرفیت حافظه کوتاه‌مدت خود را چند برابر کند. مثلاً می‌تواند کدپستی 10 رقمی خود را به 3 قطعه تبدیل کند یا 30 واژه و اسم را در 5-4 دسته قرار دهد و تمامی آن‌ها را به خاطر بسپارد. با این وجود، اطلاعات تنها تا زمانی در این حافظه باقی می‌مانند که «مرور ذهنی» و تکرار شوند (چون این حافظه مدام اطلاعات دریافتی را تکرار و مرور می‌نماید به آن حافظه فعال نیز می‌گویند.) این حافظه نیز با پدیده فراموشی روبه‌رو است. یعنی چون ظرفیت آن محدود است با ورود اطلاعات جدید، اطلاعات قدیم از دسترس خارج می‌شوند. باید به یاد داشت که اغلب مواقع آن چیزی که فراموشی نامیده می‌شود فراموشی نیست بلکه عدم یادگیری است. مثلاً، ممکن است در یک مهمانی چند نفر ناشناس به ما معرفی شوند لیکن دقایقی بعد قادر به یادآوری اسامی تعدادی از آن‌ها نباشیم. این اتفاق نه ناشی از فراموشی است و نه ناشی از حافظه ضعیف. بلکه بدان سبب رخ می‌دهد که ما هنگام شنیدن اسامی آن چند نفر، آن‌ها را  «رمزگردانی» و مرور ذهنی نکرده‌ایم و در نتیجه اساساً اسامی آن‌ها را «یاد نگرفته‌ایم» تا فراموش نماییم. بنابراین اگر می‌خواهید اسامی و تصاویر و ... را به یاد بسپارید آن‌ها را به صورت ذهنی مرور نمایید و سعی کنید آن‌ها را با اسامی، مفاهیم و تصاویر آشنای قبلی تداعی ‌کنید.
سرانجام، اطلاعاتی که مرور ذهنی شوند یا به تعبیر دقیق‌تر رمزگردانی شوند، وارد آخرین حافظه‌ها، یعنی حافظه بلندمدت، می‌شوند. این حافظه، حافظه اصلی ما است و دو حافظه قبلی درواقع حافظه مقدماتی برای این حافظه‌اند. تفاوت این حافظه با دو حافظه قبل آن است که اولاً: ظرفیت آن نامحدود است و ثانیاً: اطلاعات را تقریباً برای تمام عمر در خود نگه می‌دارد.
حافظه بلندمدت خود از سه نوع حافظه تشکیل شده است: حافظه معنایی، حافظه رویدادی و حافظه اجرایی.
حافظه معنایی، دربرگیرنده واقعیت‌ها، اطلاعات عمومی، مفاهیم، اصول، قواعد، مهارت‌های حل مسأله و نظایر آن است. این حافظه «معنا» و «مضمون» اطلاعات و محرک‌ها را به خاطر می‌سپارد ونه کپی عینی آن‌ها را. حافظه رویدادی حافظه تجربیات شخصی ما است. یا به عبارت دیگر این حافظه مربوط به رویدادها، حوادث و اتفاقات خاص است. این حافظه در واقع نوعی «فیلم ذهنی» از رویدادها است و معمولاً تصویری از رویدادها را به یاد می‌آورد. حافظه بلندمدت سوم، یعنی حافظه اجرایی، مربوط به شیوه انجام امور و کارها است. مثلاً، توانایی‌هایی نظیر رانندگی، دوچرخه‌سواری و تایپ کردن مربوط به این حافظه است.
اطلاعاتی که مورد توجه قرار ‌گیرند، رمزگردانی شوند و وارد حافظه بلندمدت (اعم از حافظه معنایی، رویدادی یا اجرایی) شوند، هرگز (مگر بر اثر آسیب‌های جدی مغزی) از بین نمی‌روند، لیکن در برخی شرایط قادر به «بازیابی» (یادآوری) آن اطلاعات نیستیم. در چنین شرایطی اصطلاحاً می‌گوییم اطلاعات را فراموش کرده‌ایم.