حضور فعال شرکت‌های داخلی در صنعت <فراساحل> نفت و گاز

  نسیم صدرنیا


بسیاری از نظریه‌پردازان در صنعت نفت، «رویکرد ارتقای توان ساخت داخل» و «تکیه بر ظرفیت‌های داخلی» را به عنوان پررنگ‌ترین فرصت در برابر تهدیدهایی که صنعت نفت با آن دست به گریبان است، برمی‌شمارند و بر این باورند باید بستر را به‌منظور ارتقای توان داخلی در بخش‌های مهندسی، ‌ساخت، ‌پیمانکاری و مشاوره‌ای فراهم ساخت.
 صنعت فراساحل به عنوان یکی از صنایع «های‌تک» در قلمرو نفت و گاز از این قافله مستثنی نیست. این صنعت توانسته است در سه دهه حیات مؤثر خود در کشور، موجبات ارتقای سهم داخلی را در حوزه‌های مختلف صنعت نفت و گاز، فراهم آورد.
 دست اندرکاران این عرصه با ارائه رویکرد توجه به ساخت داخل تجهیزات و اقلام مورد نیاز صنعت فراساحل، تلاش داشته و دارند که سهم و نقش «ساخت داخل» و «تکیه بر ظرفیت‌های داخلی» را دوچندان کنند. در این زمینه رحیم تبریزی قائم مقام مدیرعامل شرکت مهندسی و ساخت تأسیسات دریایی ایران نقش پررنگی برای شرکت‌های ایرانی در بخش‌های مختلف مهندسی، تدارکات، ‌ساخت، نصب و راه‌اندازی (EPCIC) طرح‌های فراساحل نفت و گاز قائل است.
سازه‌های دریایی گواهی بر ارتقای طرح‌های فراساحلی
در یک برآورد کلی فعالیت‌های مهندسی بالغ بر 10 درصد از حجم طرح‌های فراساحلی را به خود اختصاص می‌دهد. تا پیش از این، فعالیت‌های مهندسی همه سازه‌های دریایی طرح‌های نفت و گاز توسط شرکت‌های بین‌المللی انجام می‌شد، این در حالی است که در شرایط کنونی، مهندسی سکوها در شرکت‌های ایرانی زیرمجموعه وزارت نفت (از جمله شرکت مهندسی و ساخت تأسیسات دریایی ایران) کاملاً بومی شده است.
عبارت «مهندسی» در این واژه‌ها؛ الزاماً ناظر بر فعالیت‌های مهندسی و فنی (به معنای متداول آن) نیست بلکه می‌توان گستره‌ای از فعالیت‌ها از «فنی» تا «عمومی» و «تأمین کالا» و «برآوردها» و امثال آن را در این شمول طبقه‌بندی کرد.
برای مثال «مهندسی تأمین کالا» به عنوان یکی دیگر از بخش‌های مهم اجرای طرح‌های فراساحلی، از سوی عوامل و شرکت‌های ایرانی انجام پذیرفته و فرآیندهای اجرایی از قبیل ارزیابی سازنده‌ها از نظر فنی توسط مهندسان ایرانی صورت می‌گیرد.
این پیشرفت در بخش خرید تا حدی است که می‌توان گفت، در حال حاضر خرید کالا به طور کلی با استفاده‌ حداکثری از توان داخلی کشور (سازندگان داخلی) محقق می‌شود.
در کنار آن باید به توانایی‌های شرکت‌های زیرمجموعه نفت در بخش «تجهیزات تخصصی» اشاره کرد. قائم مقام مدیرعامل شرکت مهندسی و ساخت تأسیسات دریایی ایران در این زمینه معتقد است که در بخش‌های فراساحلی، هم‌اکنون نصب و اجرای تجهیزات سکوها نیز تماماً به دست پیمانکاران ایرانی انجام می‌گیرد تا جایی که حتی یک نفر کارشناس خارجی جهت سوپروایزری و نظارت در یاردهای ساخت شرکت تأسیسات دریایی حضور ندارد. به گفته وی در بخش تجهیزات جانبی نیز، واگذاری عملیات ساخت کلیه تابلوهای برق مورد نیاز سکوهای نفت و گاز حتی تابلوها و سیستم کنترل (از جمله فازهای 20 و 21 پارس جنوبی) به سازندگان ایرانی؛ از پیشرفت‌های اخیر ارتقای توان ساخت داخل به شمار می‌آید. این در حالی است که سیستم کنترل کلیه سکوهای فازهای پارس جنوبی تا پیش از این توسط شرکت‌های خارجی ساخته می‌شد. درباره عملیات بارگیری سکوها نیز باید گفت که در گذشته؛ تجهیزات بارگیری توسط شرکت‌های بین‌المللی و به‌کارگیری نیروی انسانی خارجی انجام می‌شد. اما هم‌اکنون تجهیزات بارگیری سکوها از سوی شرکت تأسیسات دریایی و به صورت صددرصد ایرانی تأمین می‌شود.
نصب سکوها نیز به عنوان یکی از بخش‌های مهم اجرای طرح‌های فراساحلی از اهمیت بسزایی برخوردار است. به منظور نصب این سازه‌های سنگین، نیاز به به‌کارگیری تجهیزات و شناورهای ویژه‌ای وجود دارد. موضوعی که بزرگترین شرکت فراساحلی کشور، گام‌های بلندی را در این خصوص برداشته و با بهره‌گیری از شناورهای غول پیکر و منحصر به فرد خود؛ بهره‌گیری از خدمات شرکت‌های بین‌المللی یا نیروهای متخصص خارجی را در این عرصه، به «صفر» رسانده است.
به طور کلی نصب جکت‌ها و سکوهایی به وزن 3000 تا 3500 باید الزاماً با بهره‌گیری از «شناور جرثقیل‌دار» با قابلیت نصب حدود 5 هزار تن صورت گیرد. موضوعی که دست‌اندرکاران شرکت تأسیسات دریایی را بر آن داشت تا با تأمین «شناور»ی با قابلیت یاد شده؛ عملیات نصب سازه‌های سنگین فراساحلی را به طور کامل به اجرا درآورد.
عملیات «هوک‌آپ» و راه‌اندازی سکوهای دریایی را نیز باید به این فهرست اضافه کرد. با نگاهی به گذشته صنعت فراساحل کشور، مشاهده می‌شود که راه‌اندازی سکوهای دریایی در طرح‌های نفت و گاز غالباً با مدیریت و سوپروایزرهای شرکت‌های خارجی انجام می‌شد. اما اکنون براساس تلاش‌های صورت گرفته؛ نیروی متخصص ایرانی سهم برجسته‌ای را از راه‌اندازی سکوهای فازهای 9 و 10 پارس جنوبی به خود اختصاص داده تا آنجا که می‌توان ادعا کرد راه‌اندازی این سازه‌های سنگین (به طور اختصاصی سکوهای 12، 15، 16 ، 17 و 18 ) تماماً توسط نیروهای ایرانی راه‌اندازی شده‌اند. دستاوردهای موجود نه تنها در سطح کشور بی‌نظیر بوده، بلکه اکنون می‌توان ادعا کرد که در منطقه خلیج فارس هم کاملاً منحصر به فرد است.
از جمله این موارد باید به راه‌اندازی پکیج‌های به کار‌گرفته‌شده روی سکوها اشاره کرد که به دلیل محدودیت‌های ناشی از تحریم علیه ایران و حضور نداشتن کارشناسان شرکت‌های خارجی سازنده تجهیزات در کشور، نهایتاً توسط کارشناسان ایرانی محقق شد.
خودکفایی در لوله‌گذاری دریایی
با نگاهی به اجرای عملیات لوله‌گذاری دریایی طرح‌های فراساحلی نیز می‌توان گفت؛ شرکت مهندسی و ساخت تأسیسات دریایی ایران هم‌اکنون با به‌کارگیری دو فروند شناور DP، قابلیت لوله‌گذاری دریایی فازهای پارس جنوبی و برخی از میادین نفتی کشور را به طور کامل انجام می‌دهد.
به گفته رحیم تبریزی انجام عملیات مهندسی و طراحی، خط لوله و همچنین «مهندسی اجرا» که تا پیش از این، از سوی شرکت‌های بین‌المللی انجام می‌گرفت نیز توسط عوامل و مهندسین این شرکت اجرا می‌شود که در نوع خود بی‌نظیر است (البته فعالیت‌های تخصصی مربوطه نیز به طور صددرصدی توسط پیمانکاران ایرانی انجام می‌پذیرد.) توجه به این مهم ضروری است که در برخی از فازهای قدیم پارس جنوبی، فرآیند ساخت لوله‌ها با همکاری شرکت‌های خارجی و در داخل کشور (و به دست کارخانجات ایرانی) صورت می‌گرفت. اکنون شرکت‌های داخلی نیز به منظور تأمین خطوط لوله دریا؛ فازهای آتی را به سازندگان داخلی واگذار خواهند کرد.
ساخت گوی شناور برای نخستین بار
یکی از اعجاب‌انگیزترین و اساسی‌ترین دستاوردهای شرکت تأسیسات دریایی، ساخت گوی شناور یا SPM است.
این «گوی» در واقع یکی از مهم‌ترین تجهیزات در صادرات میعانات گازی پارس جنوبی است. فناوری ساخت این تجهیز هم‌اکنون در کشور بومی‌سازی شده است. تا پیش از این، گوی شناور طرح‌های دریایی نفت و گاز از خارج کشور خریداری می‌شد.
اما شرکت مهندسی و ساخت تأسیسات دریایی ایران؛ با وجود محدودیت‌های بین‌المللی ناشی از تحریم درصدد برآمد تا عملیات مهندسی خرید و ساخت SPM را به صورت کامل در یارد خرمشهر (گوی شناور جایگزین فاز 12) بومی‌سازی کند.
این گوی شناور هم‌اکنون مراحل انتهایی ساخت را می‌گذراند و شرکت تأسیسات دریایی آمادگی دارد، عملیات ساخت گوی شناور (برای طرح‌های آتی) را به صورت مشابه اجرا، حمل، نصب و راه‌اندازی کند. در مجموع و فارغ از تمامی هجمه‌هایی که در حوزه ساخت داخل و به‌کارگیری توان داخلی علیه وزارت نفت به راه افتاده، اما اکنون می‌توان با تمامی این مستندات ادعا کرد که وزارت نفت یکی از پیشگامان استفاده از توان ساخت داخل و استفاده از ظرفیت‌های موجود بوده است.
از نظر دور نداشته باشیم که اگر در این زمینه توفیقاتی در داخل مجموعه وزارت نفت حاصل آمده است؛ مسلماً باید آن را متوجه تمامی تلاشگران و زحمتکشان بخش صنعت و تولیدکنندگان ایرانی دانست.
توصیه‌های رهبر معظم انقلاب در ذیل مقوله اقتصاد مقاومتی و اهتمام وزیر و مدیران ارشد نفت، ثابت کرد که در راهبرد «عزم همگانی و ملی» و بواسطه «اعتماد» به صنعتگر ایرانی؛ می‌توان به خود اتکایی، خود باوری و توسعه صنعتی کشور نائل آمد.