تحلیل شوک

تأملی در باب
ریشه‌های فرهنگی جرم

  دکتر غلامرضا محمدنسل
جرم‌شناس و استاد دانشگاه

فرهنگ ازجمله مفاهیمی است که در مورد تعریف آن وحدت نظر وجود ندارد. تاکنون بیش از پانصد تعریف از فرهنگ توسط اندیشمندان رشته‌های مختلف علمی ارائه شده است. در یکی از تعاریف مختصر و مفید که توسط استاد علی‌اکبر رشاد یکی از اندیشمندان معاصر ایرانی ارائه شده فرهنگ به‌اختصار به‌عنوان طیفی از بینش‌ها، منش‌ها، کشش‌ها و کنش‌های سازوارشده‌ای شناخته شده که چونان طبیعت ثانوی طیفی از انسان‌ها صورت بسته باشد.
در خصوص نقش و تأثیر فرهنگ بر بزهکاری در دو سده اخیر مطالعات زیادی صورت گرفته است و نظریات مختلفی در خصوص تبیین فرهنگی جرم ارائه شده است که پرداختن به آنها خارج از مجال این بحث است اما به‌اجمال می‌توان گفت که فرهنگ فی‌نفسه می‌تواند دو نقش کاملاً متفاوت در برابر جرم ایفا کند؛ یا محرک جرم باشد یا بازدارنده از آن. در این نوشتار درصددیم که ازنظر جرم‌شناختی به دو مورد از ریشه‌های فرهنگی بروز رفتارهای مجرمانه اشاره‌ای گذرا داشته باشیم و تفکر و استنتاج مصادیق دیگر را به خوانندگان عزیز واگذار می‌کنیم.
مورد اول- حب نفس و علاقه به ذات یکی از غرایز انسانی است که اتفاقاً برای بقای انسان بسیار ضروری است اما هم افراط و هم تفریط در آن می‌تواند مسأله‌ساز شود. در همه فرهنگ‌های رایج آموزه‌هایی در باب توجه به حب نفس به چشم می‌خورد و مانند بسیاری از موضوعات دیگر فرهنگی طیفی از حداقل تا حداکثر تمرکز بر حب نفس در فرهنگ‌ها به چشم می‌خورد. در مقابل حب نفس، انسان‌دوستی یا حب نوع قرار دارد که نحوه تعامل بین حب نفس و حب نوع (یا حب جامعه) می‌تواند بر منش و کنش افراد در برابر دیگران تأثیر داشته باشد. در جوامعی که تکیه بر حب نفس افراط‌آمیز باشد کودکان و نوجوانان از همان ابتدا یاد می‌گیرند که در تمام کنش‌ها و کشش‌های خود منافع فردی و لذت شخصی را بر رعایت حقوق و منافع سایرین مقدم بدارند. این الگوی فرهنگی رفتار در ابتدای بروز خود در کودکان به‌هیچ‌وجه وصف بزهکارانه ندارد و در نگاه خیلی از افراد طبیعی و حتی ممکن است ایده‌آل هم به نظر برسد. به‌عنوان‌مثال ما هرگز به کودک 5 ساله‌ای که توپ فوتبال کودکان دیگر را تصاحب کرده و به هر نحو ممکن مانع از بازی کودکان دیگر است، به چشم یک بزهکار نگاه نکنیم و چه‌بسا برای آرام و راضی کردن آن کودک ازخودراضی کودکان دیگر را وادار به صرف‌نظر از بازی و ترک محل ‌کنیم!

ادامه در صفحه 12