در محفل شاعران مرده درباره «سیس نوتبوم»

 آرش نقیبیان

کورنلیوس یوهانس یاکوبس ماریا نوتبوم معروف به «سیس نوتبوم» متولد سال 1933 در لاهه؛ داستان نویس و شاعر هلندی است که تاکنون جوایز ادبی فراوانی در هلند و در جهان کسب کرده و چند بارتا نامزدی جایزه نوبل ادبیات پیش رفته است. پدرش سال 1945 هنگام جنگ دوم جهانی در بمباران لاهه کشته شد و مادرش بلافاصله با کاتولیکی مؤمن ازدواج کرد. نوتبوم زیر نظر پدرخوانده خود تحصیلاتش را در مدارس مذهبی به اتمام رساند و با سمت کارمندی در بانک استخدام شد. در کنار کار اداری اش به همکاری با روزنامه‌های مختلف هلندی پرداخت. از همان سال‌های جوانی شوق سفر و انگیزه فراوان نوتبوم برای گشت و‌گذار در جهان او را به اقصی نقاط گیتی کشاند. به بسیاری از کشورهای جهان سفر کرد و با فرهنگ‌ها و تمدن‌های مختلف آشنا شد. شاید در تاریخ ادبیات قرن بیستم کمتر نویسنده‌ای را بتوان یافت که مانند نوتبوم اهل سیاحت و سفر باشد. نوتبوم گزارش سفرهای خود را با زبان و لحنی فرهیخته و ادیبانه ارائه می‌دهد. کتاب «شبی در اصفهان» طی یکی از همین سفرهای پژوهشی او به ایران در سال 1978 نگاشته شد. از جمله سفرنامه‌های دیگر او «بعد از ظهری در برووی»، «یک شب درتونس» و «جاده سانتیاگو» است. از کتاب‌های مشهور او در این حوزه همچنین می‌توان به کتاب «در محفل شاعران مرده» اشاره کرد. کتاب حاصل سفرهای متعدد نوتبوم و همسرش سیمونه زاسن به بیش از پنجاه کشور جهان و بازدید و عکاسی از قبر شاعران و نویسندگان بزرگی است که نوتبوم به آنها عشق می‌ورزد. عکس‌های زیبای سیمونه زاسن که در عین حال عکاس مشهور و برجسته‌ای است و متن‌های زیبای نوتبوم در زیر و حاشیه عکس‌ها از کتاب «در محفل شاعران مرده» شاهکاری ادبی و هنری خلق کرده که تحسین همگان را از هنگام انتشار تا امروز برانگیخته است.
سیس نوتبوم در میان نویسندگان هلند به پرکاری شهرت دارد. رمان‌ها، سفرنامه‌ها و مجموعه اشعار او در جامعه کتابخوان هلندی از جایگاه ویژه‌ای برخوردارند. درون مایه بسیاری از رمان‌های او شرح همین سفرها و در عین حال رخدادهای نوجوانی و جوانی اوست که به تعبیر زیبای سِرژ آلِن میشل - مترجم آثار نوتبوم به فرانسه- خاطراتی زنده هستند که در میان پرسوناژ رمان‌های این نویسنده همچنان زندگی می‌کنند. نخستین رمان نوتبوم، «فیلیپ و دیگران»، در سال 1955 جایزه آن فرانک را دریافت کرد. از همان نخستین کتاب جامعه ادبی هلند تولد نویسنده‌ای بزرگ را به رأی‌العین مشاهده کرد که قرار بود نقش برجسته‌ای در تکامل رمان هلندی قرن بیستم ایفا کند. از دیگر رمان‌های معتبر نوتبوم می‌توان به «داستان بعدی» اشاره کرد. این رمان که در سال 1990 منتشر شد، نوتبوم را در ردیف مهم‌ترین نویسندگان اروپایی قرار داد. داستان بسیار پیچیده و مبهم کتاب، در کنار نثر شاعرانه نوتبوم و دیدگاه‌های عمیق و فلسفی آن، تحسین و حیرت منتقدان ادبی را برانگیخت.
در اینجا باید اشاره‌ای به رمان «تشریفات» داشته باشیم که اسباب شهرت جهانی نویسنده‌اش را فراهم کرد و در اندک زمانی به سی زبان ترجمه و در امریکا جایزه معتبر ادبی «پِگاسوس» را از آن خود کرد. تشریفات رمانی است شامل سه بخش که سه حادثه زندگی «اینی وینتروپ» را توصیف می‌کند، بخش نخست که کوتاه‌ترین بخش نیز است، توصیف ازدواج اینی وینتروپ با زیتا دختری اهل نامیبیا که مدل عکاسی است. این ازدواج پس از شش سال با ناکامی مواجه می‌شود و اینی را تا مرز خودکشی می‌کشاند. بخش دوم و سوم کتاب شرح آشنایی قهرمان داستان با پدر و پسری است که با مجموعه عقاید عجیب و منحصر به فردشان اینی وینتروپ را تحت تأثیر قرار می‌دهند، اما در نهایت تنها می‌توانند نگاه قهرمان داستان را اندکی نسبت به زندگی تعدیل ببخشند. اینی وینتروپ از جزمیت بیزار است. از هرگونه دکترین فکری و عقیدتی که رنگ و بویی از ایدئولوژی بدهد سرپیچی می‌کند؛ در رمان زیبای «تشریفات» نبض تاریخ معاصرجهان می‌زند. بسیاری از حوادث دهه‌های 50، 60 و 70 میلادی، از جمله مسافرت انسان به ماه، کودتای 28 مرداد 32 در ایران، دوران ریاست جمهوری آیزنهاور و کنفرانس برمودا و بسیاری از حوادث تاریخی معاصر را به لایه‌هایی پنهان و آشکار در رمان می‌بینیم و همچنین بحث و جدل‌های اگزیستانسیالیستی شخصیت‌های داستان و مکالمه‌های مذهبی، فلسفی و اخلاقی کتاب، از تشریفات رمانی کم نظیر و عمیق ساخته است.
در پایان به سابقه انتشار آثار نوتبوم به زبان فارسی اشاره مختصری می‌کنیم. نخستین بار شهروز شهید کتاب «داستان بعدی» را به فارسی ترجمه و بعد از آن خانم مهشید میرمعزی کتاب جذاب و خواندنی «در محفل شاعران مرده» را به فارسی برگرداندند و شاهکار نوتبوم، رمان «تشریفات» هم توسط خانم سامگیس زندی از اصل هلندی به فارسی ترجمه و منتشر شده است.