نادر، بناپارتِ شرقی

لیدا حسینی ولد

نشست بررسی «تصویر نادرشاه در تاریخ‌نویسی ایرانی» عصر چهارشنبه در پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی با سخنرانی پروفسور «رودی مته»؛ ایران‌شناس هلندی و استاد تاریخ خاورمیانه دانشگاه دلاویر امریکا برگزار شد.
او در ابتدای سخنانش به تشریح تصویر ایران پس از صفوی پرداخت که به واسطه حضور افغان‌ها و رشد حکومت‌های کوچک قبایل سرزمینی منسجم نبود و این بخش از تاریخ مجهول است.در همین دوران بود که قهرمانانی همچون نادر و کریم خان رشد کردند و نمادی از روح ایران بودند.مردم تحصیلکرده اروپایی درباره سقوط صفویان شگفتزده بودند و نتیجه آن ایجاد گفتمانی عمیق این محور بود.
وی افزود: نادرشاه پیش از باز گرفتن اصفهان از افغان‌ها نیز شناخته شده بود.مردی پر از شجاعت، سرداری پویا و وطن پرست.از ابتدای قرن 18 اندیشمندان به تحلیل پدیده نادر شاه پرداختند و این روایت‌ها بسرعت پخش شد. نخستین آنها روایت نادر و هندوستان بود که از طریق مأمور کمپانی هند شرقی تولید شد. در این روایت نادر در قامت یک اسطوره وارد صحنه می‌شود و بازتاب اروپای صلح جو است که ماجراجویان به سراغش می‌آیند.
تا قرن هجدهم نمایشنامه‌های متعددی در مورد وی نوشته شد و تصاویر متفاوتی از نادر در کشورهای مختلف وجود داشت. اما در منابع ایرانی این تصویر ابهام دارد.
مته ادامه داد: در اوایل قرن سیزدهم قمری، تصویر نادر دوباره دگرگون و پیچیده می‌شود. در پی شکست قاجار از روسیه و رشد ناپلئون، مردم به جست‌و‌جوی نمونه‌های موفقیت در تاریخ شاهان وبویژه میان ناپلئون و نادرپرداختند. عجیب نیست که قاجاریان از نادر فاصله می‌گرفتند.
 ناپلئون را نادرشاه اروپایی می‌دانند، او تحت تأثیر نادرشاه بود و از او تمجید می‌کرد و معتقد بود که هردو ریشه‌های مشابهی دارند و از قدرتشان را از طبقات پایین گرفته‌اند.
این استاد ایران‌شناسی همچنین گفت: عسگرخان افشار سفیر دربار فتحعلی شاه از نادر تمجید می‌کند و قدرت او را در اشغال سرزمین‌ها می‌ستود ونسخه‌ای از جهانگشای نادری به کتابخانه امپراتوری فرانسه هدیه کرد. تمثال‌هایی از وی در کاخ عباس میرزا وجود داشت و ناصرالدین شاه شیفته او بود و هرشب یک فصل از کتاب او را می‌خواند.
رودی مته توضیح داد: مالکوم نادر را اینگونه توصیف می‌کند: بسیار مهم ومؤثر در ایران بوده، نادرشاه نیرویی طبیعی بود که یک تمدن فاسد را از افغان‌ها پاک می‌کند. او  را به‌عنوان بناپارت شرقی نگاه می‌کنند که پیشاهنگ اعتقاد بود اما فاجعه کشتارهای هند پس از صدسال به‌عنوان قتل عام نادری در خاطر مانده است. اما مالکوم به این موضوعات کم توجه می‌کند و خشونت او را به بیماری روانی‌اش  نسبت می دهد که نسبت به شجاعت او اهمیت کمی دارد.