حدیقه‌ سنایی؛ از مدرس رضوی تا امروز

علی‌اصغر محمدخانی
معاون فرهنگی شهر کتاب
«ایران»: چهل‌ ودومین نشست از مجموعه درسگفتارهایی درباره سنایی امروز چهارشنبه بیست و پنجم مهرماه، ساعت ۱۶:۳۰ به تحلیل و بررسی «جایگاه استاد محمدتقی مدرس‌رضوی در تصحیح و تفسیر آثار سنایی» اختصاص دارد و از تصحیح جدید حدیقه‌الحقیقه به همت محمدجعفر یاحقی و مهدی زرقانی در مرکز فرهنگی شهر کتاب رونمایی می‌شود. در این نشست محمد روشن، محمدجعفر یاحقی، مهدی محبتی و مهدی زرقانی حضور دارند.

نام بسیاری از شاعران و بزرگان ادب فارسی آنچنان با نام شارحان و مصححان آثارشان گره خورده است که گشودن این گره کاری دشوار و دیریاب است. حافظ و قزوینی، سعدی و فروغی، مولوی و فروزانفر، نظامی و وحید دستگردی، شمس و موحد، عطار و شفیعی‌کدکنی و... نام سنایی غزنوی با مرحوم محمدتقی مدرس‌رضوی پیوندی ناگسستنی دارد. هفتاد سال از تصحیح و انتشار حدیقه‌الحقیقه سنایی به همت مدرس‌رضوی می‌گذرد. چاپ اول این تصحیح در سال ۱۳۲۸ خورشیدی منتشر شد. مدرس‌رضوی که یک عمر با سنایی زیست و آثار او را در روزگار خود در کمال آراستگی و با علم و آگاهی کامل تصحیح کرد و به چاپ رسانید و بعضاً بر آنها شرح و تعلیق و توضیح نوشت، حق دارد که سنایی‌شناس همه‌ دوران‌ها باشد و بزرگان با فضل و کمال و سنایی‌شناسان دوره‌‌های بعد، از او به بزرگی یاد کنند. حدیقه نخستین منظومه‌ بزرگ تعلیمی صوفیه و دایرةالمعارفی منظوم در حکمت و عرفان است و در آن هر یک از اصول عرفانی با حکایت‌ها و تمثیل‌هایی همراه شده است. این اثر در اواخر عمر سنایی که او به غزنین بازگشت و پس از آنکه پیشنهاد بهرام‌شاه غزنوی را برای حضور در دربار نپذیرفت و به گوشه‌ای نشست، برای سپاسگزاری از او در ۵۲۴ قمری سرودن را به‌نام او آغاز کرد. در شمار ابیات و زمان نگارش این اثر اختلاف است و از این اثر دستنویس‌های فراوانی در دست است: قدیم و جدید، کامل و ناقص، گزیده و مفصل، با تاریخ و بی‌تاریخ، مستقل یا به همراه دیوان. پراکندگی جغرافیایی این دستنویس‌ها هم زیاد است: از کتابخانه‌‌های هند و پاکستان و آسیای مرکزی گرفته تا افغانستان و ایران و استانبول و اروپای غربی. خوشبختانه از این کتاب، نسخه‌های زیادی در کتابخانه‌های ایران به ترتیب اهمیت در شهر‌های تهران، مشهد، قم و نزد افراد موجود است، اما نسخه‌های کهن‌تر و اصیل‌تر آن، بیشتر در گذشته‌ به کتابخانه‌های استانبول و کشورهای اروپای غربی منتقل شده است. بر اساس پژوهش دوبروین، سنایی‌شناس معاصر هلندی، قدیمی‌ترین نسخه تاریخ‌دار از دیوان که شامل متن کامل حدیقه نیز هست مورخ شوال ۶۱۸ قمری است که در کتابخانه جان ریلندز منچستر به شماره ۸۴۳ نگهداری می‌شود. در هفته جاری تصحیح جدید حدیقه‌الحقیقه با مقدمه، تعلیقات و فهرست‌ها در دو جلد به همت دکتر محمدجعفر یاحقی و دکتر سیدمهدی زرقانی، استادان دانشگاه فردوسی مشهد انتشار یافته است. تصحیح نخستین حدیقه و آثار سنایی از خراسان آغاز شد و تصحیح جدید هم از سرزمین خراسان برخاسته است. در فاصله‌ تصحیح مدرس‌رضوی تا تصحیح جدید در ایران، محققانی چون استاد محمد روشن و دکتر مریم حسینی نیز حدیقه‌الحقیقه سنایی را تصحیح و در دهه‌ هشتاد خورشیدی نیز این دو تصحیح در ایران منتشر شده است. تصحیح یاحقی و زرقانی شامل ده‌هزار و هشتصد بیت است که بر اساس نسخه‌ منچستر که کهن‌ترین نسخه متن تفصیلی حدیقه و از نسخه مبنای شادروان مدرس‌رضوی ۷۷ سال کهن‌تر است و با مقایسه‌ با پنج نسخه‌ کهن دیگر عرضه شده است. با مقدمه‌ای حدود صد صفحه که به آثار سنایی، سنایی و کانون قدرت، سویه‌های شعر سنایی، تعالیم سنایی در مسیر تحول شعر فارسی، حدیقه‌الحقیقه، جایگاه حدیقه در مسیر شعر فارسی، شهرت حدیقه، سنایی و دیگران، احمد غزالی، سنایی و زبان فارسی، ضرب‌الامثال سنایی، تعبیرات سنایی و نسخه‌های حدیقه اشاره شده است.