این زن حرف نمی‌زند

محدثه واعظی پور
روزنامه نگار
موضوع خشونت علیه زنان یا آزار جنسی تابویی است که هم در جامعه کمتر درباره‌اش صحبت می‌شود، هم در سینما و تلویزیون. عرف و سنت آنچنان در این مورد، سختگیر و محافظه‌کار است که صدای زنان خشونت دیده معمولاً کمتر به گوش مراجع قانونی رسیده است. آزار زنان در داخل خانه‌ها، محدود به یک دوره خاص نبوده و متأسفانه با گذشت زمان شکل آن تغییر کرده و گاه جلوه‌هایی هراسناک و دهشت بار گرفته است.
در بعضی مناطق ایران، خشونت و آزار زنان و دختران نهادینه شده و نسل در نسل پذیرفته شده است. افزایش آمار زنان تحصیلکرده و تلاش نهادهای مردمی برای رفع تبعیض علیه زنان باعث شده مقاومت‌هایی علیه این سنت‌های پوسیده شکل بگیرد، با این همه حتی اگر قطره‌ای از این دریا به فیلم‌ها یا سریال‌ها راه پیدا کند، معمولاً تیغ ممیزی آن را جرح و تعدیل می‌کند.
ماه رمضان امسال در سریال «کمکم کن» ساخته محمدمهدی عسگرپور سکانس آزار یکی از شخصیت‌ها کوتاه شد، مدت‌هاست فیلم «خانه پدری» ساخته کیانوش عیاری به‌دلیل فصلی که دختر خانواده توسط پدرش کشته می‌شود، مشکل اکران پیدا کرده است. معمولاً آثاری که به این بخش از زندگی زنان اشاره دارند براحتی روی پرده نمی‌روند.‌ با این حال تعدادی از فیلمسازان توانسته‌اند بخشی از خشونت پنهان و عریان علیه زنان را به تصویر بکشند.
«دو زن» (۱۳۷۷) اثری پیشرو درباره زنان است که تحت تأثیر فضای پس از دوم خرداد ساخته شده. فیلمساز در قالب اثری داستانگو از غلبه فرهنگ مردسالار بر زندگی فردی و اجتماعی زنان انتقاد کرده. فرشته (نیکی کریمی) که سرشار از استعداد و آرزوست به‌دلیل تعصب و زیاده خواهی حسن (محمدرضا فروتن) و احمد (آتیلا پسیانی) گرفتار سرنوشتی تلخ و اندوهناک می‌شود. خشونت در «دو زن» هم فیزیکی است، هم برآمده از سنت و دیدگاه های عرفی نسبت به زن و جایگاه فردی و اجتماعی او.
در سال ۱۳۸۰ داریوش مهرجویی در یکی از متفاوت‌ترین فیلم هایش، «بمانی» داستان زندگی سه دختر ایلامی را به تصویر کشید. مدینه که به‌دلیل حرف زدن با سربازی جوان، توسط برادران و پدرش کشته شد، نسیم که دانشجوی رشته پزشکی بود و به‌دلیل مخالفت پدر با ادامه تحصیل مجبور به خودسوزی شد. بمانی دختر دیگر، به‌خاطر بدهی پدرش به ازدواج مردی مسن درآمد و خودسوزی کرد. فیلم تلخ و تکان دهنده مهرجویی همان طور که انتظار می‌رفت با مخالفت‌هایی مواجه شد.
در «این زن حرف نمی‌زند» ساخته احمد امینی (۱۳۸۱) الهه (لاله اسکندری) قربانی تجاوز می‌شود. فیلمساز با نمایش زندگی و روابط چند جوان، اعتیاد و بزهکاری را یکی از زمینه‌های خشونت علیه زنان مطرح می‌کند. در سال‌های آغازین دهه هشتاد، تحت تأثیر فضای باز اجتماعی و فرهنگی، ورود به مسائل زنان در سینما پررنگ‌تر شد. انتقاد از قواعد مردسالارانه و لزوم احقاق حق زنان در این دوره و در آثار اجتماعی بیشتر از قبل است. اقبال تماشاگران به این نوع آثار، نشان دهنده تأثیر آن بر جامعه است.
در «من مادر هستم» ساخته فریدون جیرانی (۱۳۹۱) تصویری تازه از خشونت علیه زنان دیده می‌شود؛ تصویری که از نگاه کلیشه‌ای فاصله دارد و بحران را تنها در طبقه فرودست و محروم جست‌و‌جو نکرده است.
فیلمساز با انتقاد از زوال ارزش‌های اخلاقی و انسانی در یک طبقه، آوا (باران کوثری) را که نماد سرزندگی، جوانی و شور است قربانی خطای بزرگ‌ترها می‌داند. «من مادر هستم» از معدود آثار سینمایی است که خشونت علیه زنان را در طبقه مرفه به تصویر کشیده است.
در «فروشنده» (۱۳۹۵) رعنا (ترانه علیدوستی) قربانی خشونت می‌شود و این بحران، زندگی فردی و اجتماعی او را تا مرز نابودی پیش می‌برد. فرهادی در این فیلم تأثیر خشونت را تنها بر فرد خشونت دیده محدود نکرده. تغییر شخصیت عماد (شهاب حسینی) نشان دهنده ابعاد اجتماعی خشونت است. فرهادی در این فیلم توقف خشونت و بخشش را راهکار اصلی برای تداوم نیافتن این موضوع و تکرار آن می‌داند. رعنا تنها قربانی آن حادثه تلخ نیست، خانواده مرد خاطی و عماد هم به اندازه رعنا از این اتفاق سهمگین ویران شده‌اند.
فیلم «جاده قدیم» ساخته منیژه حکمت یکی از تازه‌ترین تجربه‌های سینمای ایران با موضوع خشونت علیه زنان است.
حکمت در این فیلم به حال و هوای درونی زنی که مورد تعرض قرار گرفته نزدیک شده و سعی کرده تغییر روحیه، عادت‌ها و رفتارهای فردی و اجتماعی چنین زنانی را به تصویر بکشد. در این فیلم، مانند «فروشنده» جهان زنی که در معرض خشونت قرار گرفته سرشار از ترس، تباهی و تردید است و بازگشت به زندگی گذشته دشوار به نظر می‌رسد.