شبی خوش است





سهند آقایی
پژوهشگر زبان و ادبیات فارسی
یلدا جشنی ایرانی است که در آخرین شب پاییز یا درازترین شب سال برگزار می‌شود و با نظر به مطالعات باستان‌شناسی می‌توان قدمت آن را به حدود هفت هزار سال قبل بازگرداند.  در این یادداشت نشان خواهیم داد که شب یلدا و ایزد مهر یا میترا، ایزد نگاهدارنده پیمان در اساطیر ایران، به دلایلی با یکدیگر پیوند خورده‌اند. مثلاً زایش مهر در شب یلدا اتفاق افتاده است؛ چنانکه ابوریحان بیرونی یلدا را «میلاد اکبر» می‌خوانَد. یا آنکه در این شب پیمان دوستی میان انسان‌ها و همچنین میان انسان با طبیعت نو می‌شود و ایزد مهر در پی‌اش خشنود می‌گردد.
***
یلدا شبی‌ است که مردمان گردهم می‌آیند تا دوستی را پیمانی تازه بندند یا احیاناً رفع کدورت کنند، آن هم در هنگامی از سال که همه چیز رو به افسردگی دارد. پیمان دوستی را از نو بستن با خدا، پیمان آشتی‌کردن است. پیمان‌های آشتی در اساطیر ایران با میانجی ایزد مهر انجام می‌گیرد.
در یلدا پیمان‌ها نو می‌شوند و چنانکه گفتیم طبیعت نیز با انسان پیمان تازه می‌بندد. درواقع این جشن در کنار نوروز و مهرگان و تیرگان، از جشن‌های فصلی مردمان ایران بوده است و هنوز هم مردمان ساکن در محدوده‌ای وسیع و فراتر از مرزهای ایران، نوروز و یلدا را جشن می‌گیرند.
مردمان کشاورز یا دامدار یا شکارگر شاید از جشن‌های فصلی درک بهتری داشته باشند. اساساً در میان جشن‌ها، آن دسته که فصلی و سرمدی‌اند، بیشترین اهمیت را دارند، چه مفهوم زایش در آنها در نهایت درخشندگی قرار گرفته است.
شب یلدا بشارت میلاد روزهایی بلندتر و شب‌هایی کوتاه‌تر را می‌دهد، بشارت میلاد دوباره خورشید را؛ شبی چنان خجسته که رومیان مسیحی میلاد عیسی را در آن قرار داده‌اند؛ و ما پیش‌تر به زایش ایزد مهر در این شب اشاره کردیم.
به هر تقدیر ایرانیان هم شب یلدا و هم خدای مهر را صادر کرده‌اند.
چنانکه فراتر از مرزهای ایران، یلدا در میان جشن‌های ایرانی آوازه‌ای بلندتر یافته است و مهر نیز در میان خدایان ایران چنین وضعیتی دارد (توضیحش شایسته می‌نماید که مهرپرستی در ایران، هیچ‌گاه بدان شکلی که در غرب گسترده شد، وجود نداشته است اما ایرانیان خدای مهر را نه فقط در دوران زردشتی که در ادوار پیشازردشتی نیز و بلکه بیشتر، ستایش می‌کرده‌اند).
باری، چنانکه گذشت، تولد ایزد مهر در شب یلدا قرار گرفته است؛ شبی که واسطه دو ماه از سال است؛ ماه آذر که به‌نام ایزد آتش نام گرفته است و ماه دی که دیو زمستان را فرایاد می‌آورد.
یلدا در میانه دو روح اهورایی و اهریمنی قرار گرفته است؛ و از طرفی مهر نیز میانجی نیروهای نیکی و بدی‌ است. «وای»، ایزد فضا یا باد در اساطیر ایران دو جنبه اهورایی و اهریمنی دارد و «دی» جنبه اهریمنی وای است.
درواقع بادهایی که از الطاف بهارند، کار ایزد وای است؛ و بادهای پاییزی پُر آفات، کار دیو وای؛ و به عبارتی دیگر، کار دیو دی. و یلدا گذرگاهی سخت است میان بادهای خزانی و زمستانی؛ از این‌رو مردمان گردهم می‌آیند تا رعب و تاریکی این شب دراز را با هم پشت سر بگذارند و همچنان خود را برای سختی‌ها آماده سازند.
 البته در این بحث، هر دو ماه را بهتر است زمستانی بدانیم زیرا مردمان باستان غالباً زمستان را از پایان ماه مهر تا پایان اسفندماه می‌گرفته‌اند.
 یلدا گذرگاه سخت زمستان است که در اوج تاریکی با تولد ایزد مهر نوید گرما و نور می‌دهد. پس در این شب طبیعت آماده شبان و روزان سرد و بادهای سهمگین و زمستانی ماه‌های باقی‌مانده سال می‌شود و ایزد مهر که همواره خورشید را بازنمایی می‌کند، جان تازه می‌گیرد و آرام‌آرام روزها بلندتر می‌شوند تا در نوروز طبیعت در نهایت اعتدال بهاره
بایستد.

آدرس مطلب http://old.irannewspaper.ir/newspaper/page/6953/12/494103/0
ارسال دیدگاه
  • ضمن تشکر از بیان دیدگاه خود به اطلاع شما رسانده می شود که دیدگاه شما پس از تایید نویسنده این مطلب منتشر خواهد شد.
  • دیدگاه ها ویرایش نمی شوند.
  • از ایمیل شما فقط جهت تشخیص هویت استفاده خواهد شد.
  • دیدگاه های تبلیغاتی ، اسپم و مغایر عرف تایید نمی شوند.
captcha
انتخاب نشریه
جستجو بر اساس تاریخ
ویژه نامه ها