آغاز راه اندازی تلویزیون ملی ایران در 25 آذر 1342

رویارویی با جعبه جادویی





یزدان سلحشور
روزنامه نگار
در دهه‌های 70 و 80 میلادی، برخی از مشهورتریـــــن چهره‌های فلسفی جهـــــــان، حتـــــی به میهمانــــــی صاحبخانه‌هایــــی که در خانه‌شــــان تلویزیون داشتند، نمی‌رفتند! [داشتن تلویزیون در خانه، که جای خود را داشت!] این دو دهه، دهه‌های مبارزه با «عوام‌گرایی»، «کاپیتالیسم» و «مصرف‌گرایی» توسط روشنفکران بود و تلویزیون، نماد هر سه بود! بنابراین پرتاب یک دستگاه تلویزیون از پنجره‌ آپارتمان‌ در لندن یا پاریس، حتی از پرتاب کردن «آگوستو پینوشه» دیکتاتور شیلی و مشهورترین ماشین کشتار سیاسی پس از مرگ «آدولف هیتلر» وسط آتش جهنم، مهم‌تر تلقی می‌شد!
«قاتلان تلویزیون» توسط دانشجویان، متفکران و تولیدکنندگان اندیشه در اروپا، همچون جنگجویان صلیبی که توسط «پاپ» متبرک می‌شدند، تقدیس می‌گردیدند! تلویزیون البته برای عموم مردم، چیزی دیگر بود. اگر از یک عاشق تلویزیون در امریکا یا اروپا می‌پرسیدی که در تابلوی «شام آخر» «لئوناردو داوینچی» که بر دیوار سالن غذاخوری صومعه «سانتا ماریا دله گرتزیه»شهر میلان ایتالیا نقش بسته، جای چه چیزی خالی‌ است؟ حتماً نیم‌نگاهی به تلویزیون می‌انداخت که از نظر او، ارزشش از داوینچی هم بیشتر بود!
تلویزیون در دهه‌های پس از 1990، دیگر نه چندان مورد تنفر بود نه چندان عزیز. روشنفکران از جنگ با تلویزیون دست کشیدند و سعی کردند آن را به «پدیده قابل تحمل‌تری» بدل کنند و مخاطبان عام هم دریافتند که ماهیگیری با قلاب یا لم دادن زیر درختی در جنگل، ارزشش بیشتر از وقت‌گذرانی با تلویزیون است؛ آن هم تلویزیونی که دیگر قرار نبود شما با یک یا دو یا حتی سه و چهار و پنج کانالش وقت‌گذرانی کنید، بلکه لااقل حدود 2000 شبکه، با هم رقابت می‌کردند!
پیش از دهه‌ 1970 هم، تکلیف مردم اروپا یا امریکا، چندان با تلویزیون روشن نبود، آنها معمولاً از کشیش کلیسایی که به آن می‌رفتند درباره‌ فواید یا ضررهای تلویزیون سؤال می‌کردند و کشیش هم به شرط آنکه مراسم روز یکشنبه یادشان نرود، با خرید قسطی تلویزیون‌های مبله‌ سیاه و سفید توسط ایشان موافقت می‌کرد! تا پیش از دهه‌ 1970، تلویزیون بی‌حیا نشده بود و کار به آن جا نکشیده بود که والدین، بچه‌های‌شان را از ترس تلویزیون در اتاق‌ بغلی محبوس کنند!
نخستین فرستنده تلویزیون ایران در ۱۱مهر ماه سال ۱۳۳۷اولین برنامه خود را پخش کرد. پس از آن در 25 آذرماه 1342 دولت بودجه تاسیس تلويزيون دولتي را تصویب و پخش برنامه‌های تلویزیون ملی ایران از سال ۱۳۴۵ آغاز شد.
در ایران، از زمان راه‌اندازی تلویزیون ملی تا انقلاب اسلامی، مردم بر دو دسته بودند: مخالفان و موافقان تلویزیون؛ ربطی هم به روشنفکر یا مخاطب عام بودن نداشت. موافقان، با جعبه جادویی یا تلویزیون به خاطر وجه «سرگرمی‌سازی»‌آن موافق بودند و مخالفان هم به همین دلیل اما با چند «زیرگفتار»: عموم مخالفان تلویزیون، آن را محل صدور فسادی می‌دانستند که حاصل از فرهنگ غرب بود و تا پیش از حضور تلویزیون، بیرون درهای خانه‌هایشان مانده بود و پس از آن، اندک اندک به درون خانه‌هایشان داشت سرک می‌کشید اما روشنفکران مخالف، فساد را حاصل از مظاهر حکومت پهلوی می‌دانستند که باعث «خواب توده‌ها» می‌شد و تلویزیون، در «همگانی کردن این خواب» نقش مؤثری داشت. بنابراین، یکی از قوانین «ممنوعیت» گروه‌های چریکی، پس از اعلام جنگ مسلحانه در 1349 ندیدن تلویزیون بود. این «ممنوعیت» در برخی شرایط خاص شکسته شد، مثل پخش محاکمه خسرو گلسرخی از تلویزیون ملی یا بعدتر، حوالی پیروزی انقلاب، با نمایش سریال «دارا و ندار» که سال‌ها بعد، برخی از کارگزاران حکومت پهلوی، یکی از دلایل قوت گرفتن اعتراض‌های مردمی را نشان دادن همین سریال دانستند که از تلویزیون ملی با مدیریت رضا قطبی پخش شده بود و بیانیه‌ای علنی علیه حکومت کاپیتالیستی امریکا بود و دعوتی آشکار برای شورش.
رضا قطبی البته به‌عنوان مدیرعامل تلویزیون ملی و پسردایی «فرح دیبا» ملکه‌ پهلوی دوم، چند کار دیگر را هم در کارنامه خوددارد. از جمله پخش سخنرانی محمدرضا شاه را که مخاطبان آن زمان تلویزیون، آن را با جمله‌ «صدای انقلاب شما را شنیدم» به یاد می‌‌‌‌‌آورند و گفته می‌شود که قطبی در تهیه‌ متن این سخنرانی تلویزیونی نقش مؤثری داشته و مخصوصاً گنجاندن آن جمله‌ معروف، کار او بوده. او همچنین، در خصوص حمایت از ساخت و پخش سریال «سلطان صاحبقران» علی حاتمی نیز مجبور شده بود به رضا پهلوی، ولیعهد کم سن و سال آن روزگار، جواب پس بدهد که چرا پخش این سریال «شاه‌کشی» ادامه دارد.
تلویزیون ملی، چه منتقدانه به آن نگاه کنیم چه مشوقانه، یک واقعیت تاریخی‌ است که نقش‌ آن در حوادث تاریخی منتهی به انقلاب 1357 نه تنها کم‌رنگ نیست که اساسی ا‌ست. تلویزیون ملی در آن دوران، با چهار شبکه در تهران و تقلیل آن به دو شبکه در مراکز استان‌های مهم، رسانه‌ای تأثیرگذار بود به گونه‌ای که در چند دوره توانست بر شیوه‌ تجارت در بازار سنتی ایران که مهم‌ترین نهاد «قدرت-ثروت» برابر حکومت پهلوی بود، تأثیر بگذارد تا با پخش چند سریال، مردم همان اوایل شب خیابان‌ها را خلوت کنند و کاسب‌ها هم مجبور شوند که دکان‌ها را همان ابتدای شب ببندند! تلویزیون ملی البته، با‌وجود اینکه رسانه رسمی حکومت تلقی می‌شد اما به‌دلیل آنکه مرکز تجمع روشنفکران مخالف حکومت شده بود[خلاف روندی که در همان زمان در اروپا حکمفرما بود] عملاً به «ضد خود» بدل شد.
پخش آثار «موج نو» سینمای ایران، همکاری در ساخت چند فیلم مهم در آن دوره [«چشمه» آربی آوانسیان- «آرامش در حضور دیگران»ناصر تقوایی- «بی تا» هژیر داریوش- «طبیعت بی‌جان»، «در غربت»سهراب شهید ثالث- «شازده احتجاب» بهمن فرمان آرا- «اوکی مستر»، «مغول‌ها»، «باغ سنگی»پرویز کیمیاوی-«دایره مینا»داریوش مهرجویی و...] و همچنین ساخت چند سریال مهم از جمله «دائی‌جان ناپلئون» تقوایی و «سلطان صاحبقران» حاتمی از مهم‌ترین ثمرات تلویزیون ملی در آن دوره است که «تأثیر نسلی» به جا گذاشت.
مدیران این تلویزیون، حتی در گزینش و پخش آثار سینمایی خارجی هم، در بیشتر مواقع نه تنها به ارزش‌های هنری اثر توجه می‌کردند که اغلب آثاری را به نمایش می‌گذاشتند که شخصیت‌های آنان شورشی بودند و مخاطبان این تلویزیون، با همزات‌پنداری، این شخصیت‌ها را جای مخالفان حکومت وقت می‌گذاشتند! با این همه، اگر تصور کنیم که همه‌ برنامه‌هایی که از 1345 تا واپسین لحظات حکومت پهلوی از این تلویزیون پخش شد، کیفیت بالا یا فرهنگی یا ارزش تأثیرگذاری اجتماعی داشتند، در اشتباهیم! تلویزیون ایران در آن دوره، مروج مصرف‌گرایی، «ناز‌ل‌نگری» و «عوام‌زدگی هنری» هم بود چون ذات تلویزیون از اولین برنامه‌هایش در خارج از مرزهای ما، تا اواسط دهه‌ نود قرن بیستم چنین بود. گرچه باید پذیرفت که تلویزیون ملی ایران، به نسبت اکثر همتاهای اروپایی و امریکایی‌ خود در همان دوره، از نقش منفی کمتری در زمینه‌ ایجاد واپس‌گرایی اجتماعی در جامعه برخوردار بود.

آدرس مطلب http://old.irannewspaper.ir/newspaper/page/6953/17/494120/0
ارسال دیدگاه
  • ضمن تشکر از بیان دیدگاه خود به اطلاع شما رسانده می شود که دیدگاه شما پس از تایید نویسنده این مطلب منتشر خواهد شد.
  • دیدگاه ها ویرایش نمی شوند.
  • از ایمیل شما فقط جهت تشخیص هویت استفاده خواهد شد.
  • دیدگاه های تبلیغاتی ، اسپم و مغایر عرف تایید نمی شوند.
captcha
انتخاب نشریه
جستجو بر اساس تاریخ
ویژه نامه ها