سود سهام انرژی جایگزین مناسب برای یارانه‌ها

محمود خاقانی
کارشناس بین‌المللی انرژی
در راستای بررسی وتلفیق بودجه سال 98 نمایندگان محترم مجلس درباره ضرورت سهمیه‌بندی فرآورده‌های نفتی (بنزین) سخن می گفتند و متعاقباً روز یکشنبه هفتم بهمن ماه 97 گزارش شد که بیش از40 طرح و نظر درباره آینده قیمت یا سهمیه‌بندی فرآورده‌های نفتی به کمیسیون تلفیق بودجه پیشنهاد شد و همگی رد شدند. اگر این پیشنهادات تصویب می شد، هزینه‌های دولت درسال 98 بیشتر از دخل آن می شد. این درحالی است که اخیراً دکتر شمس اردکانی رئیس کمیسیون انرژی، صنایع پالایشی و پتروشیمی اتاق بازرگانی ایران درمقاله‌ای نوشت که: «آسانی در تولید نفت، آسانی در فروش، آسانی در مصرف و آسانی در خرج (یا به قولی در برج پول نفت) درآمدهای نفتی ناشی از صادرات یا آسانی در مصرف داخلی، به سرآمده است.»
چه باید کرد؟ معاوضه انرژی با انرژی
در همایش‌هایی که به ابتکار کمیسیون انرژی اتاق بازرگانی ایران با همکاری مؤسسه آموزشی و پژوهشی اتاق بازرگانی ایران و مؤسسه پژوهش در مدیریت و برنامه‌ریزی انرژی دانشگاه تهران و دانشگاه کالج لندن برگزار شد، نظریه ای مبنی براینکه آیا می توان به جای فروش نفت شرکت ملی نفت ایران چه در بورس انرژی درداخل کشور یا چه در بازار‌های بین‌المللی (طبیعی است دراین بازارها باید درقیمت و کسب سهمیه دربازار با دیگر تولید‌کنندگان و صادر‌کنندگان رقابت کند) با مصرف‌کننده نهایی نفت خام ایران چه درداخل کشور و چه در خارج از کشور مشارکت میان مدت و بلند مدت داشت و عرضه نفت خام ایران به جای فروش را با پالایشگاه‌های بازار مصرف نفت خام ایران براساس قرارداد‌های معاوضه نفت خام با فرآورده‌های نفتی حاصل از آن را مد نظر قرار داد، بررسی شد.
به‌طور مثال ایران می‌تواند با عرضه نفت خام به پالایشگاه‌های یونان و پالایشگاه گرنج موث در اسکاتلند (نفت خام این پالایشگاه حدود 60 سال تا قبل از تحریم‌های پیش از برجام از ایران تأمین می‌شد) حق معاوضه نفت خام با فرآورده‌های نفتی را داشته باشد. درهمین حال می‌تواند به‌جای اینکه فرآورده‌های نفتی را به‌طور فیزیکی دریافت کند، با اتکا به حق مالکیتی که برآنها دارد می‌تواند به ازای فرآورده‌های نفتی اعتباری معادل ارزش فرآورده‌های نفتی را دریافت کند. سپس ایران می‌تواند معادل ارزش اعتباری که دریافت کرده است کالا و خدمات مورد نیاز ایران را از بازارهای مورد نظر خریداری کند، بدون اینکه نیازی به بانک و ارزفیزیکی دلاری داشته باشد. با همین روش ایران به جای صادرات گاز طبیعی از طریق خط لوله یا سایر روش‌ها می‌تواند گاز طبیعی را به برق تبدیل و برق را صادر کند یا گاز طبیعی را با برق معاوضه کند و برق را دربازاری که نیاز به آن است (عراق، سوریه، افغانستان، پاکستان و...اروپا) بفروشد و از محل درآمد آن کالا و خدمات موردنیاز ایران را خریداری کند. دراین روش هم به خدمات بانکی وفیزیکی دلاری نیازی نیست. درهمین راستا با توجه به اینکه در حوزه دریای خزر حجم ذخایر گازی از نفتی بیشتر است موضوع شبکه انرژی خزر سال‌هاست که به ابتکار مؤسسه آموزشی و پژوهشی اتاق بازرگانی ایران (بخش خصوصی) و مؤسسه پژوهش در مدیریت و برنامه‌ریزی انرژی - دانشگاه تهران (بخصوص آکادمیک و عمومی) مطرح شده است را درراستای موضوع کریدور انرژی شمال به جنوب برای صادرات برق شمال (از روسیه و آذربایجان) و حوزه دریای خزرو از مسیر ایران به بازار‌های مصرفی بالقوه مد نظر قرارداد.
ضمانت اعتباری انرژی
بنزین «یورو پنج» را از نظر کیفیت درداخل و بیرون کشور قبول داریم و وزارت نفت هم در این راستا استاندارد‌های لازم را در کشور تعریف کرده است. صنعت نفت و انرژی کشور می‌تواند نوعی اعتبار تحت عنوان «ضمانت اعتباری انرژی» به زبان انگلیسی ECO- Energy Credit Obligation با حمایت و همکاری مجلس دراقتصاد کشور وارد عمل کند و نوعی اعطای اعتبار (یا قول دادن) توسط بخش‌هایی در کشور که تولید‌کننده و عرضه‌کننده فرآورده‌های نفتی و انرژی (مثلاً بنزین) هستند را تعریف کند. به این معنی که می‌تواند اعتباراتی شبیه به پول ملی (مثلا به اسم سکه انرژی) صادر و به مردم پیش فروش (واگذار) کند که موقع خرید بنزین و به‌طور کلی فرآورده‌های نفتی و نیز انرژی (برق) به جای ریال از اعتباری که قبلاً (به ریال) خریداری کرده‌اند را به پمپ بنزین (شرکت ملی نفت ایران و برای برق به شرکت توانیر) تحویل دهند (دراین راستا می‌توان ازکارت‌های بنزین و بانکی هم استفاده کرد و آنها را با میزان پیش خرید مصرف‌کننده بنزین به اصطلاح شارژ کرد). بدیهی است که انواع دیگر بنزین‌ها (بنزین‌های معمولی و غیر یورو پنج) یا سوخت‌های دیگر نظیر گازوئیل، نفت کوره و غیره را هم می‌توان در مقام مقایسه با بنزین یورو پنج از نظر ارزش حرارتی و انرژی قیمت‌گذاری کرد و برای آنها هم سکه انرژی توسط تولید‌کننده و عرضه‌کنندگان آنها صادر و پیش فروش شوند. حتی به‌جای ریال می‌توان اعتبار انرژی مورد نظر که برای سهولت نام سکه انرژی را برآن می‌گذاریم با هر ارزی نظیر یورو عرضه ومعاوضه کرد. زیرا، انرژی- فرآورده‌های نفتی (بنزین و غیره که قاچاق می‌شوند) به‌طور کلی یعنی ارز خارجی. بنابراین، اروپا و سایر کشورها می‌توانند ضمانت اعتبار انرژی ایران (سکه انرژی) را پیش خرید کنند و برای خرید نفت خام و سایر محصولات صادراتی غیرنفتی از ایران به طرف‌های بازرگانی و صنعتی ایرانی‌شان برگردانند. البته مطالعه لازم برای این طرح در برگیرنده موضوعاتی نظیر مالیات برارزش افزوده (VAT) و نظایر آن هم خواهد بود.
خزانه‌داری انرژی؟
تأسیس و تشکیل یک اتاق پایاپای انرژی (خزانه‌داری انرژی) ضروری است تا با نظارت کامل جلوی بروز هرگونه سوءاستفاده از طرح جدید «ضمانت اعتباری انرژی» ECO- Energy Credit Obligation گرفته شود. البته باید رأس امور یعنی مجلس دهم به این منظور قانون و مقررات تازه‌ای را تدوین و تصویب کند تا براساس آن بشود تمامی مردمی که صاحب حق هستند درتولید و عرضه فرآورده‌های نفتی و انرژی مشارکت کنند و سهام‌دار شوند، تا به جای یارانه‌های سوخت (پرداخت یارانه‌های سوخت موجب افزایش نرخ تورم و کسری بودجه دولت است) سود سهام انرژی دریافت کنند. دراین صورت مردم ایران هرگونه همکاری لازم برای کاهش و بهینه مصرف کردن بنزین و فرآورده‌های نفتی (به‌طورکلی انرژی) را برای حفظ محیط زیست و کاهش آلودگی آب و هوا و زمین به عمل خواهند آورد. از سوی دیگر قاچاقچیان ورشکست خواهند شد و ایران می‌تواند بازار معاوضه انرژی منطقه‌ای و فرا منطقه‌ای را از طریق معاوضه نفت خام یا گاز طبیعی درواقع معاوضه انرژی با انرژی تعریف کند.
نتیجه گیری
نظام جمهوری اسلامی ایران درتوافق مشهور به برجام بهترین تصمیم را گرفت و اجرا کرد. یرجام ایران را در چهارراهی قرار داد که جایگاه ایران در اقتصاد جهان را تعریف کند. همان‌طور که وزیر امورخارجه کشورمان در جلسه علنی روز دوشنبه هشتم بهمن ماه 97 در مجلس شورای اسلامی گفت: «مقاومت این ملت بود که باعث شد امریکا و پنج قدرت دیگر و اتحادیه اروپا با پنج الی شش قطعنامه شورای امنیت بیایند و مقابل پنج الی شش نماینده شما بنشینند و بعد آقای ترامپ بگوید که سر ما را کلاه گذشتند...» برای به شکست کشاندن طرح تحریم‌های اقتصادی مثلث ترامپ، اسرائیل، آل سعود و کاسبان تحریم مردم ایران می‌توانند و باید رهبری یک انقلاب انرژی درداخل و منطقه را به‌دست بگیرند.