زبان مردم کوچه و بازار

احمد مسجدجامعی
عضو شورای شهر تهران
امسال صدمین سال تولد مرحوم عبدالرحیم جعفری و هفتادمین سال تأسیس انتشارات امیرکبیر است. آنچه از آن مرحوم گفته و نوشته شده به تأثیرات او در عرصه نشر کشور باز می‌گردد. دلیل این امر نیز مشخص است؛ وی بنیانگذار انتشارات امیرکبیر، بزرگ‌ترین و از تأثیرگذارترین نشر کشور بوده است.در یکی از مراسمی که به یادبود زنده یاد جعفری برگزار شد، بزرگوارانی از اهل فکر و اندیشه درباره ایشان سخن راندند و من نیز سخنانی با عنوان «تهران از نگاه جعفری» ایراد کردم که میهمانان از آن استقبال کردند و به گفته دوستان زاویه‌ای جدید برای شناخت بنیانگذار انتشارات امیرکبیر پیش رو گذاشت.پس از آن بر آن شدم که مباحث مطرح در آن سخنرانی را گسترش داده و این کتاب را اثری در حوزه تهران‌شناسی معرفی کنم.
تهران از زبان عبدالرحیم جعفری
زمانی که به خاطرات و زندگینامه شخصیت‌های مختلف از هنرمند، سیاستمدار، اهل فرهنگ، جهانگرد و... که‌زاده تهران بودند یا دوره‌ای را در آن زندگی کرده‌اند رجوع می‌کنیم هر یک تصویری از این شهر به دست داده‌اند که بسیاری از آنها در نوع خود نو و تازه است. متأسفانه این آثار را از این زاویه مطالعه نکرده‌‌اند و روایت آنها از تهران نادیده گرفته شده است.
یکی از این کتاب‌ها «در جست‌و‌جوی صبح»[1] است که خاطرات عبدالرحیم جعفری، بنیانگذار مؤسسه انتشارات امیرکبیر را از کودکی تا روزگار پیری در برمی‌گیرد. عبدالرحیم جعفری در بخش بزرگی از کتاب به تاریخچه انتشارات امیرکبیر و توصیف نویسندگان، استادان، هنرمندان و... پرداخته است و سراسر کتاب، تاریخ تحول چاپ در ایران است. اما علاوه بر این‌ها گفته‌های فراوانی هم درباره تهران، خصوصاً در جلد اول، دارد. از آن جا که جعفری از میان توده مردم برخاسته و تهران را از همان زاویه دیده است، روایت او از تهران را می‌توان روایت مردم کوچه و بازار از تهران معرفی کرد.
توصیف و گزارشی که جعفری ارائه می‌دهد، بسیار دقیق، جزئی نگر و دربرگیرنده ابعاد مختلف زندگی در این شهر است. گزارش جعفری تا آن جا با عناصری چون تعلیق و جزءنگری در می‌آمیزد که به داستان نزدیک می‌شود و نوعی «ناداستان» خلق می‌کند.
برای شناخت تصویری که جعفری از پایتخت آن زمان (اوایل سده 1300) ارائه می‌دهد، لازم است گفته‌های او دسته‌بندی موضوعی و زیر مجموعه‌هایی برای آنها تعریف شود. اما پیش از آن به تصویری کلی اشاره می‌کنیم که جعفری از صد سال گذشته ارائه می‌دهد.
[1] جعفری، عبدالرحیم، انتشارات روزبهان، تهران، چاپ سوم 1386