مقدمات مسافرت در تهران قدیم

احمد مسجدجامعی
عضو شورای شهر تهران
امسال صدمین سال تولد مرحوم عبدالرحیم جعفری، بنیانگذار انتشارات امیرکبیر، بزرگترین و از تأثیرگذارترین نشرهای کشور است. از سوی دیگر هفتادمین سال تأسیس انتشارات امیرکبیر را شاهد هستیم. آنچه پیش روی شماست، سخنان من با عنوان «تهران از نگاه جعفری» است.

آنچه از عزاداری‌های تهران در کتاب جعفری می‌خوانیم حضور همه اقوام و طبقات در آن است «اخلاص‌مندان، شهرستانی و غیر‌‌شهرستانی از گوشه و کنار شهر راه می‌افتادند و در دسته‌های سینه زنی به هم می‌آمیختند. این دسته یزدی هاست، این دسته اردبیلی هاست، آن شیرازی‌ها، آن ترک‌ها، آن بزازها یا دسته سنگلج، دسته چاله میدان... این دسته‌ها با دسته‌های محلات تهران راه می‌افتادند، لشکریانی عازم رزمگاه با پرچم و علامات و نشان‌های مخصوص وارد بازار می‌شدند و بازار کفاش‌ها و بزازها و امامزاده زید و چارسوق کوچک و بزرگ و بازار بین الحرمین و بازار مسجد جامع را می‌پیمودند. مسجدهای معروف سیدعزیز الله و بزازها و آذربایجانی‌ها در این بازارها بودند.» (ص60)
در نوشته جعفری، به چگونگی برگزاری مراسم محرم پرداخته می‌شود و از نوحه‌ها، حرکت دسته‌های سینه زنی، تعزیه، روضه خوانی، برپایی خیمه‌گاه و... می‌گوید. در همه این‌ها مواردی که خاص تهران باشد نیز هست.«... پیکرهای شهدا روی تابوت‌ها، اشقیا با زره و چکمه، کلاهخود به سر؛ سرها از تن جدا و تیرها بر پیکرهای بی‌سر؛ این‌ها را دسته عرب‌ها در خیابان ناصریه به میدان آورده‌اند.» (ص65)
در نهایت تکیه دولت است که جعفری از آن می‌نویسد «شکوه و جلال تکیه دولت را در پیشِ رو دارم، تکیه‌ای که می‌گویند در زمان ناصرالدین شاه، جلالی دیگر و رونقی دیگر داشته. ساختمان سه طبقه‌ای که سقف آن را با یک چادر بزرگ پوشانده‌اند. دور تا دور این تکیه در سه طبقه اتاق‌هایی با سردرهای هلالی و آجری جدا جداست. مخصوص شاهزادگان و بزرگان شهر و غرفه‌ای مخصوص شاه. وسط صحن تکیه دولت، سه چهار پله بالاتر از صحن سکویی است که محل اجرای تعزیه و روضه خوانی است. یک منبر چند پله‌ای برای روضه خوان‌ها از سنگ مرمر کنار دیوار گذاشته‌اند.» (ص65)
2ـ آداب مسافرت
زندگی ساکنان هر شهر، ویژگی‌هایی دارد و آداب گوناگون در زمینه‌های مختلفی چون زیارت، نظافت، تربیت فرزند و... خود را در زندگی آنها نشان می‌دهد. جعفری در خاطراتش بخوبی، این آداب را توصیف کرده است.
 مسافرت در تهران قدیم، مقدماتی داشته است که جعفری در کتاب خود به آن اشاره دارد. در اولین سفر او به مشهد سخن از «رسم» مسافرت است: «روزی که ساعت حرکت رسید، مادرم و من از خانوم و آقای منتخب الملک که مقدمات سفر ما را فراهم کرده بودند، خداحافظی کردیم... مستخدمین آیینه و قرآن آوردند و یکی از آنها قرآن را بالای سر گرفت و من و مادرم هفت دفعه از زیر قرآن رد شدیم... هنگام حرکت درشکه (به سمت گاراژ اتوبوس ها) مستخدمین کاسه آبی را که توی سینی پهلوی قرآن و آیینه آماده کرده بودند پشت سر ما روی زمین پاشیدند و صلوات فرستادند و ما به گاراژ رفتیم.» (ص42)
پرداخت کرایه اتوبوس هم ضابطه‌ای خاص داشت «رسم بود که مبلغی از کرایه را قبل از سفر می‌پرداختند و باقی به‌عنوان پس کرایه پس‌از رسیدن به محل پرداخت می‌شد.» (ص42)