جوایز ادبی دلیل برتری آثار منتخب نیستند

مریم  شهبازی
خبرنگار
اختتامیه جایزه ادبی «هفت اقلیم» هم تحت تأثیر پاندمی کرونا، همچون دیگر فعالیت‌های فرهنگی-هنری این روزها به شکل مجازی برگزار شد. کتاب«جغد برفی» نوشته «فاطمه‌مهر  خان‌سالار» به‌عنوان برگزیده بخش داستان کوتاه معرفی شد، نویسنده‌ای که به رغم انتخاب نوشته او به‌عنوان مجموعه داستان برگزیده سال 97 تأکید دارد نتیجه داوری جوایز ادبی دلیل برتری آثار منتخب نیست و باید از چنین نگاهی دست کشید.

 داستان‌های این مجموعه مضمونی به هم پیوسته دارند یا مستقل هستند و با شخصیت‌هایی متفاوت؟
«جغد برفی» در بردارنده هشت داستان به هم پیوسته و برخوردار از شخصیت‌هایی یکسان است؛ راوی و فردی به‌ نام بهرام که مخاطب زنی‌ست که داستان‌ها را از زبان او می‌خوانید شخصیت‌های مشترک این مجموعه هستند. در کل این کتاب شما با ماجراهایی درباره ارتباط این دو شخصیت روبه‌رو می‌شوید. راوی، طی رفت و آمدهایی برای تحصیل در اسکاتلند با نامزد و همکارش قرار می‌گذارند که این سفر را دونفره انجام بدهند اما در نهایت شرایطی رخ می‌دهد که بهرام موفق به همراهی او نمی‌ شود و ماجراهای دیگری رخ می‌دهد که داستان‌های «جغد برفی» را رقم می‌زند. این دو، مرمت آثار تاریخی انجام می‌دهند و به‌رغم نزدیکی فکری‌شان به شکل خودآگاه تصمیمی برای ازدواج ندارند؛ درباره دلیل آن نمی‌توانم چیزی بگویم چراکه داستان کتاب درهمین رابطه است.
 با این حساب «جغد برفی» را می‌توان تحلیلی بر روابط میان آدم‌ها دانست؟
شاید به نوعی بتوان گفت که تحلیل روابط میان آدم‌ها مهم‌ترین مسأله‌ای ست که در خلال این داستان‌ها با آن روبه‌رو می‌شوید؛ اتفاقی که نه تنها برای من، بلکه برای اغلب نویسندگان یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های نوشتن است. هر چند که وقتی نویسنده نوشتن را آغاز می‌کند چندان به اینکه قرار است چه پیامی را به مخاطب منتقل کند فکر نمی‌کند؛ حالا اینکه داستان‌های او بر اساس اصول روانشناسی جلو برود یا نگاهی اجتماعی داشته باشد اغلب ناخودآگاه و بواسطه اطلاعات پیش زمینه‌ای نویسنده رخ می‌دهد. در نهایت درک پیام نهفته در هر داستانی به دریافت مخاطبان بازمی گردد و اینکه نویسنده چقدر در خلق آدم‌ها و ماجراها موفق عمل کرده؛ اتفاقی که من و «جغد برفی» هم از آن جدا نیستیم.
 مسأله مهاجرت که در این کتاب به آن پرداخته‌اید تجربه زیستی خودتان هم هست، با این حساب زندگی شخصی‌تان چقدر در این اثر دیده می‌شود؟
زندگــــــی شـــــــخصی‌ام نه، اما حتی نوشته‌های نویسنده‌ای که بر مبنای تخیل صرف می‌نویسد هم جدا از تجربه‌های زیستی‌اش نیست. ماجراهای این کتاب ارتباطی با زندگی خودم ندارد؛ با این حال دربردارنده یکسری تجربه‌هایی‌ است که با واسطه یا بی‌واسطه درک کرده‌ام و خواهان جای دادن آنها در ماجراهای این کتاب بودم. بحث مهاجرت و تنگناهای آن و حتی تضادهایی که فرد از نظر هویت فرهنگی و تاریخی با آنها روبه‌رو می‌شود از مشخص‌ترین مسائلی‌ست که خودم به‌دلیل سکونت در کشوری دیگر تجربه کرده‌ام که در این مجموعه هم آمده است.
 خودتان چه ویژگی خاصی در این کتاب می‌بینید که توانسته نظر داوران جایزه هفت اقلیم را جلب کند؟
نمی‌دانم، شاید به استانداردهایی که مدنظر داوران بوده رسیده است. بگذارید به نکته‌ای اشاره کنم؛ اینکه اگر کتاب من یا نویسنده دیگری در جایزه‌ها انتخاب شود نباید تصور کرد که نوشته‌مان متفاوت و خیلی بهتر از دیگر آثار منتشر شده بوده. خیلی کتاب‌ها ممکن است به دایره داوری‌ها راه پیدا نکرده و حتی منتشر شده باشند؛ بنابراین این انتخاب نمی‌تواند معیار دقیقی باشد. با این حال بواسطه سال‌های کار ادبی مستمر در کارهایم وسواس بسیاری به خرج می‌دهم که گمان می‌کنم در جلب توجه داوران بی‌تأثیر نبوده است.
 جوایز دولتی و خصوصی کشورمان اغلب با حرف و حدیث‌های بسیاری روبه‌رو هستند؛ با این حال برپایی این جوایز را چقدر در دیده شدن آثار برگزیده مؤثر می‌دانید؟
این حاشیه‌ها تنها به کشور خودمان محدود نمی‌شود و حتی جوایزی نظیر نوبل ادبی هم با حرف و حدیث‌های بسیاری روبه‌رو هستند. اما نکته‌ای که نباید فراموش کرد، این است که نتیجه جوایز را نمی‌توان دلیلی بر برتری آثار منتخب دانست و این مسأله حتی در ارتباط با جوایزی نظیر نوبل و پولیتزر هم صادق است؛ ای کاش از چنین نگاهی به جوایز دست کشیده و بر این متمرکز شویم که انتخاب آثار از سوی هیأت داوران جوایز اثر بسیاری در جلب توجه مخاطبان به کتاب‌های برگزیده و حتی شایسته تقدیر دارد که این اتفاق مهمی ست. جوایز در صورتی که به شکل اصولی برگزار شوند تأثیر محسوسی بر چگونگی دیده شدن آثار به جای می‌گذارد.
 در آخر از این بگویید که کار دیگری آماده چاپ دارید؟
بله، یک رمان که مشغول بازنویسی آخر آن هستم؛ علاوه بر این، مجموعه داستانی هم در دست دارم که تألیف 80 درصد آن به پایان رسیده است.