گنجینه‌هایی به یادگار مانده از روزگار کهن

محمد دهقانی
نویسنده، مترجم و منتقد ادبی
نه فقط ادبیات کهن فارسی، بلکه ادبیات کلاسیک همه کشورها در حکم گنجینه‌های گرانبهایی هستند که در صورت بهره‌گیری صحیح قادر به التیام بخشیدن روح آشفته انسان امروزی هستند. این در حالی است که برخی می‌گویند دوره این آثار گذشته است. آثار کلاسیک، در هر زبان و جامعه‌ای، اگر فاقد کارکرد بودند تا به امروز از میان رفته بودند؛ پس اینکه می‌بینیم همچنان در همه کشورها به آنها پرداخته می‌شود در نتیجه اثر و اهمیتی است که دارند. اگر ادبیات کهن بی‌تأثیر بود که همچنان بعد از گذشت قرن‌ها مردم به سراغ دیوان و نوشته‌های بزرگانی همچون حافظ، مولانا و سعدی نمی‌رفتند! هرچند که متأسف هستم بگویم این جامعه‌ای که بر آن تأکید دارم شامل همه مردم نمی‌شود، از هر یکصد نفر تنها سه،چهار نفری هستند که ارزش ادبیات کهن یا کلاسیک را درک کرده‌اند. اتفاقی که بخشی از آن نشأت گرفته از ضعف و کم کاری نظام آموزش و بخش دیگری هم در نتیجه بی‌توجهی رسانه‌هاست. امروز کمتر کسی است که متنی یا شعری از بزرگانی همچون ابن سینا، سعدی و دیگران را از حفظ باشد و بتواند درباره‌اش صحبت کند. اما همان تعداد کم، به‌طور جدی پیگیر آثار به یادگار مانده از گذشته هستند تا بخوانند و از آنها بیاموزند. افزون بر دلایلی که به دو مورد آن اشاره شد بخشی از کم‌رنگ شدن حضور ادبیات در زندگی امروز را می‌توان نشأت گرفته از نزاعی آشکار و پنهانی دانست که سال‌هاست میان طرفداران ادبیات کلاسیک و ادبیات امروز دیده می‌شود؛ در صورتی که هیچ یک جدا از دیگری نیست و پرداخت به هر کدام از اینها نیازمند مراجعه به دیگری است. عده‌ای با توجه به یکی از اینها، دیگری را نادیده می‌گیرند؛ آنها که حوزه مطالعاتی‌شان ادبیات کهن است، جایگاه ادبیات معاصر را نادیده می‌گیرند و آنها که در خصوص ادبیات امروز کار می‌کنند تأکید دارند که زمانه آنچه از گذشته به ما رسیده سرآمده. هر دو اینها تفکرات بسیار اشتباه و چه بسا که خطرناک است. مضامین ادبیات فارسی، چه در دوره کلاسیک و چه امروز یکسان هستند، مسأله‌ای که حتی فراتر از مرزهای کشورمان، درباره ادبیات کل جهان صادق است و اغلب نوشته‌های ادبی دربردارنده موضوعاتی عام و انسانی هستند. این دیدگاه من و شماست که می‌تواند متنی را، حتی اگر متعلق به چند هزار سال قبل باشد با نگاهی دوباره پاسخگو به شرایط امروزمان سازد یا آنها را به متنی بی‌ارزش تبدیل کند. این در حالی است که تحلیل این دو گونه زمانی متون به یکدیگر وابسته‌اند، آنچنان که نمی‌توان متنی معاصر را تنها تحلیل لغوی کرد! این نگاه‌های اشتباه هم در نتیجه عملکرد اشتباه دانشکده‌های ادبیات است که اغلب آنها بیش از خود ادبیات گرفتار ایدئولوژی شده‌اند، این ایدئولوژی هم ممکن است هر حوزه‌ای را شامل شود. با این حال به‌نظر می‌رسد کارگاه‌های ادبی، البته آنهایی که به روال صحیحی برگزار می‌شود تا حدی علاقه‌مندان را متوجه مواردی از این دست کرده‌اند که به‌نوعی مکمل نظام دانشگاهی به‌شمار می‌آیند.