ماجراجویی شاه و هوشیاری قم

لیلا ابراهیمیان/ اسدالله‌علم انتخاب شده بود تا اصلاحاتی را که علی امینی آغاز کرده بود، ادامه دهد و به‌نام شاه به سرانجام رساند؛ او قبلاً مسئول تدارک «میهمانی‌بازی»‌های شاه بود و خود برنامه‌اش را در آغاز چنین تصویر کرد: «ما آمده‌ایم تا سپر بلای اعلیحضرت شویم، خودمان را در راه باقی‌ماندن سلطنت قربانی می‌کنیم.» فضای باز سیاسی دستوری دوره قبل جای خود را به تندروی داده بود و علم هم می‌خواست مخالفان را در صورت بیان نظرات‌شان کنار زند. او مأموریت مهمتری هم داشت و آن لایحه انجمن‌های ایالتی و ولایتی بود؛ این لایحه در چهاردهم مهرماه 1341 در92 ماده و هفت تبصره در هیأت دولت تصویب شد. به موجب این مصوبه که در غیاب مجلس، حکم قانون داشت، به زنان حق رأی داده می‌شد و از شرایط انتخاب‌شوندگان و انتخاب‌کنندگان، قید سوگند به قرآن حذف می‌شد و افراد می‌توانستند با هر کتاب آسمانی مراسم تحلیف را به جای آورند. همین موارد کافی بود تا صدای اعتراض حوزه علمیه قم بلند شود. رویارویی شاه و نیروهای مذهبی به مرحله تازه‌ای وارد شده بود و گام‌های اصلی این رویارویی زمانی برداشته شد که علم از اجرایی شدن لایحه انجمن‌های ایالتی و ولایتی خبر داد. همان زمان آیت‌الله خمینی، از پرچم‌داران اصلی مبارزه با این لایحه به شاه نامه تندی نوشتند و دو روز بعد شاه در تلگرافی به این نامه پاسخ داد. از همان سطر نخست نامه، موضع او مشخص بود: «ما بیش از هر کس در حفظ شعائر دینی کوشا هستیم.» شاید این مراسلات را بتوان پایان فرصت آشتی با حکومت پهلوی خواند و نخستین نشانه‌های طوفانی که 37 سال سلطنت شاه را پایان می‌داد. اعتراض‌ها از سراسر کشور به گوش می‌رسید؛ دهم آبان‌ماه مردم تهران با اجتماع در مسجد سید عزیزالله خواستار لغو لایحه انجمن‎های ایالتی و ولایتی شدند.
مدتی بعد از نامه به شاه، آیت‌الله خمینی در پانزدهم‌ آبان‌ ماه نامه تند و تهدیدآمیزی به علم نوشتند: «اگر گمان کردید می‌شود با زور چند روزه، قرآن را در عرض اوستای زرتشت و انجیل قرار داد و به خیال از رسمیت انداختن قرآن کریم افتاده‌اید و کهنه‌پرستی را می‌خواهید تجدید کنید، بسیار در اشتباه هستید.»
حالا روحانیون و مراجع هم همصدا شده‌ بودند علیه این لایحه. شاه در فرمانی که بیستم آبان‌ماه‌ منتشر شد، دولت، نخست‌وزیر و کابینه را موظف به تهیه و تصویب قوانینی درباره انجمن‌های ایالتی و ولایتی، اصلاحات ارضی و تحدید مالکیت زمین‌ها کرد. مخالفت‌ها گسترده‌تر شده بود. علم برای پرهیز از بحرانی‌تر شدن اوضاع، بیست‌ودوم آبان در نامه‌ای به علمای قم به‌دلیل تصویب قانون انجمن‌های ایالتی و ولایتی از آنان دلجویی کرد ولی آنها تنها به لغو این مصوبه راضی می‌شدند.بیست‌وهفتم آبان‌ماه آیت‌الله مرعشی‌ نجفی خواستار لغو مصوبه انجمن‌های ایالتی و ولایتی شد و یک‌هفته بعد آیت‌الله اراکی در تلگرافی به شاه خواستار لغو مصوبه دولت شد. سخنرانی حجت‌الاسلام فلسفی در مسجد ارک تهران در افشای ماهیت مصوبه دولت در زمینه انجمن‌های ایالتی و ولایتی به یک میتینگ سیاسی علیه دولت تبدیل شد. این اعتراض‌ها دولت را مجبور به عقب‌نشینی کرد؛ عقب‌نشینی تاکتیکی.هفتم آذرماه بود که علم در تلگرامی به علمای قم، لغو مصوبه انجمن‌های ایالتی و ولایتی را اعلام کرد. او به سه نفر از علمای قم، نامه لغو لایحه ارسال کرد. بعد از این تماس تعدادی از مراجع جشن گرفتند، ولی آیت‌الله خمینی اعلام نظر تلگرافی علم را بی‌ارزش خواند: «باز اگر دیدیم شیطانی از خارج متوجه مملکت ما شد، ما همین هستیم، دولت‌‌‌ همان و ملت همان.» روز هشتم آذرماه آیت‌الله خمینی مراجع وقت را متقاعد کرد که از دولت بخواهند لغو مصوبه انجمن‌های ایالتی و ولایتی را در روزنامه‌های کشور اعلام کند. حالا هم شاه و هم آیت‌الله خمینی می‌دانستند رویارویی‌های دیگری در راه است. لغو لایحه انجمن‎های ایالتی و ولایتی دیری نپایید و شاه در شانزدهم دی‌ماه از تغییراتی مهم گفت که «مبنای تغییر رژیم آینده ایران» خواهد بود و در نوزدهم دی‌ماه در کنگره ملی دهقانان از اصول‌شش‌گانه انقلاب شاه و مردم خبرداد که در شش‌ بهمن‌ماه به رفراندوم گذاشته خواهد شد. بیست‌وهشتم بهمن‌ماه‌‌‌ علمای تراز اول قم بیانیه مشترکی با امضای مرتضی حسینی‌لنگرودی، سیداحمد زنجانی، محمدحسین طباطبایی، محمد موسوی‎یزدی، سیدکاظم شریعتمداری، محمدرضا گلپایگانی، روح‌الله الموسوی خمینی، هاشم آملی و مرتضی حائری منتشر کردند و توطئه‌های شاه در موضوع انجمن‌های ایالتی و ولایتی و انقلاب سفید را برای مردم تشریح کردند؛ مردم و علما آماده می‌شدند نوروز سال جدید را تحریم کنند و شاه در فکر جشنی بزرگ و دعوت از کندی و ژاکلین به ایران بود؛ اگرچه آنها هم این دعوت را در شرایط پرآشوب ایران رد کردند.