همه‌پرسی اصلاحات ارضی جنجالی‌ترین تصمیم شاه

فرزانه قبادی/ دومین همه‌پرسی تاریخ ایران روز ششم بهمن ماه 1341 برگزار شد. شاه که از آبان 1329 با واگذاری سند املاک سلطنتی به کشاورزان و صدور فرمانی مبنی بر تقسیم املاک سلطنتی میان آن‌ها، به تعبیر خود اصلاحات ارضی را آغاز کرده بود، با اضافه کردن مواردی به آن، منشوری 6 ماده‌ای را به رأی عموم گذاشت. نوزدهم دی ماه شاه در نخستین کنگره شرکت‌های تعاونی روستایی که با حضور بیش از ۴۸۰۰ کشاورز از سراسر کشور برگزار شد، اصول پیشنهادی خود را که بعدها به «لوایح شش گانه» معروف شد، اعلام کرد. کشاورزان حاضر از سخنان او استقبال کردند و شاه مردم را به حضور در رفراندومی در همین رابطه تشویق کرد.
البته لوایح مطرح شده با مخالفت جبهه ملی، نهضت آزادی ایران و جامعه روحانیت روبه‌رو شد. در دانشگاه تهران و میدان بهارستان تظاهراتی در همین رابطه شکل گرفت. روز دوم بهمن جبهه ملی در بیانیه‌ای از مردم خواست در همه‌پرسی اعلام کنند: «اصلاحات ارضی آری، دیکتاتوری نه» بیانیه نهضت آزادی در این‌باره منجر به دستگیری سیدمحمود طالقانی، مهدی بازرگان و یدالله سحابی شد. همچنین جمعی از اعضاء جبهه ملی هم در پی تجمعات اعتراضی دستگیر شدند.
بالاخره مردم روز ششم بهمن ماه 1341 پای صندوق رفتند.طبق اعلام حکومت 5 میلیون و 589 هزار و 711 نفر با انقلاب سفید موافق و 521 هزار و 108 نفر مخالف آن بودند. با وجود تمام مخالفت‌ها، انقلاب سفید به تصویب رسید. شاه روز هشتم بهمن ماه پیامی رادیویی برای ملت ایران فرستاد و تصویب این لوایح را پیروزی نامید. فردای آن روز هم فرمان اجرای این لوایح را صادر کرد.
شش اصل انقلاب سفید که بعد از برگزاری همه‌پرسی «انقلاب شاه و مردم» نام گرفت؛ شامل: «۱. اصلاحات ارضی و الغای نظام ارباب و رعیتی ۲. ملی کردن جنگل‌ها و مراتع ۳. تبدیل کارخانه‌های دولتی به شرکت‌های سهامی و فروش سهام آنها جهت تضمین اصلاحات ارضی ۴. مشارکت کارگران در سود خالص کارخانه‌ها ۵. تجدید نظر اساسی در قانون انتخاب به منظور اعطای حقوق کامل و برابر سیاسی به زنان ۶. ایجاد سپاه دانش به منظور سوادآموزی و اشاعۀ فرهنگ در روستاها» بود که به مرور موارد دیگری به این فهرست اضافه شد از جمله: «آموزش رایگان و اجباری در هشت سال اول تحصیل، تغذیه رایگان برای کودکان خردسال در مدارس، ملی کردن تمام منابع آب‌های زیرزمینی کشور و...»
جنجالی‌ترین ماده در مصوبات انقلاب سفید، اصلاحات ارضی بود که واکنش‌ها و انتقادات بسیاری در مورد آن مطرح شده است. عده‌ای معتقدند اجرای این طرح از سویی منجر به کاهش تولید و از سوی دیگر باعث ایجاد موج مهاجرت به شهرهای بزرگ و افزایش حاشیه‌نشینی شد. بعضی این اقدام شاه را ژستی سیاسی می‌دانند که وضعیت جامعه ایرانی در آن چندان مورد توجه قرار نگرفت. جیمز آلن بیل در کتاب «سیاست در ایران» در مورد تبعات اصلاحات ارضی معتقد است این اصلاحات منجر به «تنش‌های بین طبقاتی» شد. «اریک هوگلند» که یک دهه بعد در مورد نتایج اصلاحات ارضی تحقیقی انجام داد، معتقد است: «یکی از بزرگترین مشکلات این طرح، فقدان مطالعات جامعه‌شناختی و اجرای ناقص آن بود. بسیاری از دهقانان یا زمین به دست نیاوردند یا صاحب زمین نامرغوب شدند. در ضمن ساختارهای اجتماعی روستا دستخوش تحول شد و طبقات جدیدی به وجود آمدند. عمده‌ترین پیامد برنامه اصلاحات ارضی آن بود که دولت قدرت سیاسی خود را جایگزین قدرت زمین‌دار در روستاها کرد.»
در این روز زنان ایرانی برای نخستین بار پای صندوق رأی رفتند. این اتفاق نتیجه تلاشی بود که از دهه‌ها پیش آغاز شده بود. مهرماه همان سال با تصویب لایحه «انجمن‌های ایالتی و ولایتی» حرکتی جدی‌تر در این زمینه آغاز شد. در بخشی از مصوبه لایحه انجمن‌های ایالتی و ولایتی با محدود نکردن جنسیت شرکت کنندگان در انتخابات، به نوعی حق رأی زنان به رسمیت شناخته شده بود.
 چند ماه بعد در بند پنجم لوایح شش گانه صراحتاً حق زنان در انتخابات به رسمیت شناخته شد و بالاخره بعد از تلاش هایی که از عصر مشروطه آغاز شده بود و با وجود مخالفت‌های صریح با این موضوع، زنان ایرانی روز ششم بهمن ماه 1341 برای نخستین بار پای صندوق رأی رفتند.