روایت گمشده

فاروق الشرع / وزیر خارجه سابق سوریه
مترجم: حسین جابری انصاری

آغاز در دمشق و امضا در طائف
نشست‌های ماراتونی من و ایلی سالم مشاور امور خارجی رئیس‌جمهوری لبنان بر اساس دستور رئیس‌جمهوری اسد در مقر وزارت خارجه سوریه در تاریخ ۵ ژانویه ۱۹۸۷ آغاز شد. ولید معلم مدیر دفاتر ویژه وزارت خارجه و سرتیپ غازی کنعان رئیس سازمان اطلاعات ارتش سوریه در لبنان با من و در کنار ایلی سالم، نیز سرهنگ سیمون قسیس مدیر اطلاعات ارتش لبنان و دکتر نقولا نصر نویسنده صورت جلسه طرف لبنانی، حضور داشتند.
این نشست‌های ماراتونی، صریح‌اللهجه و روح دوستی و اشتیاق برای رسیدن به توافقی رضایت‌بخش برای همه بر آن حاکم بود. ایلی سالم در این نشست‌ها به‌صورت فردی اهل تعامل ظاهر شد و امنیتی‌های حاضر در نشست‌ها شامل سرتیپ غازی کنعان و سرهنگ سیمون قسیس ساکت نشسته و ملتزم به توافق‌هایی بودند که ما به آن می‌رسیدیم. رئیس‌جمهوری اسد نیز به نتیجه‌ای که رسیدیم خوش آمد گفت و بدین سان توپ در زمین لبنان افتاد.
این نشست‌ها از ۵ ژانویه تا مارس ۱۹۸۷ در قالب سیزده جلسه به درازا کشید و پس از دوره‌ای توقف، ادامه یافت. سرانجام در ۱۱ ژوئن ۱۹۸۷ در قالب فرمول «میثاق ملی» به نتیجه رسید که یکی از حلقه‌های مقدماتی اصلی برای توافق دو سال بعد طائف را شکل داد.
این توافق که با نگرش مبتنی بر رابطه بین دو کشور نگارش شده بود، با موافقت رئیس‌جمهوری اسد همراه شد. اما پس از آن، دوباره به گوشه‌گیری از ورود در امور لبنان بازگشتم و کوشیدم نقشم در این کشور آخرین موضوع در فهرست نقش‌آفرینی‌هایم به‌عنوان وزیر خارجه باشد. از همین رو، به شخصه مسائل بعدی مرتبط با این توافق را دنبال نکردم، اما برداشتم از گزارش‌های مرحله به مرحله دریافتی این بود که بازتابی مثبت در لبنان ایجاد کرده است که نمی‌توان آن را کوچک شمرد. این سند پیشرفت مهمی بود، تا آن اندازه که واتیکان را بر آن داشت که با «اشتباه بزرگ» نامیدن مخالفت با آن، به رهبران مسیحی مخالفش فشار آورد تا موافقت خود را اعلام کنند. اما رهبران جریان ملی لبنان که تحت تأثیر موضع خدام بودند، در اعلام ارزیابی خود از توافق تأخیر کردند.
اینک و بر اساس تحولات بعدی می‌توانم بگویم این صیغه توافقی، پایه‌ای را شکل داد که ایده‌ها و برنامه‌های دیگر سندهای اصلاح ملی از آن برخاست و «میثاق طائف» بر زمینه آنها بنیاد گرفت. بندهای متعددی از این سند از نظر من اهمیت داشت، اما بارزترین آنها تأکید بر ضرورت لغو طایفه‌گرایی سیاسی در لبنان، تشکیل هیأتی برای لغو آن در پایان مسیر و آغاز برداشتن گام‌های انتقالی منجر به آن و همچنین انجام همه اقدامات لازم برای آزادی بی‌قید و شرط سرزمین‌های اشغالی لبنان از اسرائیل و گسترش سیطره حکومت لبنان بر آن بود. ضمن اینکه مطابق این سند، همه اهداف فوق در چارچوب روابط راهبردی همه جانبه میان لبنان و سوره، انجام می‌شد.
از اینجا به بعد و در آن شرایط نقش رفیق حریری بازرگان لبنانی - سعودی به‌طور مشخص و با قوت در سطح رویدادها، ظاهر شد و رابطه تردیدناپذیر میان اقتصاد و سیاست را در عمل نشان داد. از همین نقطه، حلقه ارتباطات بین حریری و سوریه و به‌طور مشخص از طریق خدام آغاز شد، بی‌آنکه نقش ریچارد مورفی و دیدارهای مکرر او از دمشق و بیروت را نادیده بگیریم. دیدارهایی که مورفی در جریان آن جزئیات دقیق موضوعات را در واپسین ماه‌ها و سال‌های پیش از توافق طائف دنبال می‌کرد.
حریری، گروه خاص خود را پس از قطع رابطه بین رئیس‌جمهوری اسد و جمیل رئیس‌جمهوری لبنان، تشکیل داد. این تحول در پی ترور رشید کرامی نخست‌وزیر لبنان در اول ژوئن ۱۹۸۷ و بروز متغیر جدیدی انجام شد که انداختن مسئولیت کودتا علیه توافقنامه سه‌جانبه از سوی ما بر گردن جمیل بود. نقشی که اسد آن را در پنهان و آشکار به‌عنوان وضعیت اسرائیلی در منطقه شرقی [مسیحی نشین بیروت] توصیف می‌کرد.
رئیس‌جمهوری مرا در جریان کلیات این تماس‌ها و ارتباطات قرار داد که درونمایه آن سندی بود که حریری در ژوئن ۱۹۸۷ از طریق خدام به رئیس‌جمهوری اسد ارائه کرد. این سند که شامل هشت اصل برای حل مشکلات لبنان می‌شد و جمیل و طبیعتاً مسئولان سعودی با آن موافقت کرده بودند، مفاد اصلی توافق الشرع - کنعان نمایندگان رئیس‌جمهوری اسد و سالم - سیمون قسیس نمایندگان رئیس‌جمهوری جمیل را در برداشت. امیر سعود الفیصل و در کنارش رفیق حریری در این مرحله زیاد به دمشق رفت و آمد و نقش بارزی در نگارش توافق طائف و بویژه فصل مربوط به روابط متمایز سوریه و لبنان آن، داشتند.
از برجسته‌ترین موارد مورد توجه من درباره توافق طائف موضوعاتی بود که درباره روابط سوریه و لبنان در این توافق آمد. همچنین و به شکل ویژه مناقشه درازدامنی مورد توجه من بود که درباره صلح با اسرائیل و ضرورت یکپارچگی دو روند صلح سوری و لبنانی در جریان بود. من بر این باورم که جدایی این دو روند، برخلاف نظر برخی لبنانی‌ها و جدای از آنکه چه کسی در سوریه و لبنان حکومت می‌کند، به هیچ وجه در خدمت استقلال لبنان نیست. موضوع دوم که بارها به رئیس‌جمهوری اسد و به اکثر فرماندهان ارتش سوریه گفتم، بی‌آنکه آن را آشکارا اعلام کنم این بود که سوریه می‌بایست به حضور نظامی خود در لبنان مطابق متن توافق طائف، نه بیشتر و نه کمتر، اکتفا کند. به عبارتی حفظ نیروهای سوریه تنها در مناطق مشخصی مانند ضهرالبیدر و عین داره، تا از این راه از یک سو امنیت سوریه را در برابر هر هجوم اسرائیل تأمین و از سوی دیگر امنیت لبنان را حفظ کند و همزمان منافع شخصی افراد خاص را برای مصلحت منافع دائمی دو ملت برادر، قربانی کند.
جغرافیای سیاسی و اقتصادی بین لبنان و سوریه، به دور از شعارها، ایدئولوژی‌ها و مذاهب، احترام متقابل و منافع مشترک بین دو کشور را ضروری می‌سازد. ضمن اینکه نگاه مثبت بنا نهاده شده بر آگاهی و درک متقابل نسبت به جغرافیای دو کشور نمی‌تواند جز در امنیت متقابل و خیر مشترک بازتاب یابد.
هیچ‌کس حق ندارد اجماع لبنانی‌ها را - جدای از گرایش‌ها، مذاهب و انگیزه‌های برخی از آنها - در زمینه نپذیرفتن وطن گزینی فلسطینی‌ها در لبنان یا اصرار بر حق بازگشت آوارگان فلسطینی، نادیده گیرد.