حضور سنت‌ها و پرهیز از نوآوری در نمایش ها و آیین های محرم

رضا آشفته
منتقد
ما همچنان بر سنت‌های موجود نمایشی مانند تعزیه، انواع نقالی و پرده‌خوانی مرتبط با دهه عاشورا و مراسم و آیین‌های سوگواری امام حسین(ع) تأکید می‌ورزیم که در ایام محرم و صفر به شکل گسترده‌ای در سراسر ایران و دیگر نقاط شیعه‌نشین جهان مورد بهره‌برداری مذهبی و آیینی واقع شود، و همچنان توجهی به یک جریان نوین تئاتری در این عرصه نداریم. با آنکه تلاش‌هایی شده که مرتبط با محرم، عاشورا و زندگی امام حسین، خانواده و یارانش و حتی پیامد عاشورا مانند قیام مختار تولیدات تئاتری در قالب‌های شناخته شده غربی صورت بگیرد اما هنوز الگوها و پارادایمی برای این منظور شکل نگرفته و کماکان همان شکل‌های سنتی و آیینی بهترین و بیشترین کارکرد را در مناسبت‌های مذهبی به خود می‌گیرد.
در سال 1381 برای نخستین بار همایش عاشوراییان شکل گرفت که در آن ارائه محتوا در قالب تئاتر امروزی بود و سپس در ادامه، همین همایش تبدیل به جشنواره گسترده‌ای شد اما با وجود این، تولیدات آن همانند تعزیه یا نقالی نمی‌توانند از جایگاه معین و متشخصی برای استقرار در یک وضعیت برخوردار شوند. اتفاقاً از همان آغاز دهه 80 محمد رحمانیان چند نمایش مذهبی را با قالب تئاتر امروزی ارائه کرد و با آنکه شاکله درخوری نیز داشت و با اقبال عمومی و کارشناسی نیز همراه شد اما نتوانست مورد الگو‌برداری واقع شود و به شکل پیوسته‌ای در جریان تئاتر ایران به کار گرفته شود. نمایش «اسب‌ها» و سپس «پل» از جمله نمایش‌های مذهبی محمد رحمانیان با موضوع و موضع تاریخی قیام امام حسین(ع) شکل گرفت و سپس «عشقه» نیز یکی دیگر از تولیدات او بود که به زندگی پیامبر می‌پرداخت. اما این سه تئاتر هرگز به دست دیگران الگو‌برداری نشده و نتوانست تبدیل به یک جریان و پیوستگی در تئاتر ما شود. بنابراین همین خود بیانگر پرسشی است که چرا این نوع موضوعات به شکل گسترده و عمومی در قالب تئاتر غربی به کار گرفته نمی‌شود و همچنان شکل سنتی تعزیه و پرده‌خوانی و نقالی کارکرد راستین خود و جایگاه اعتباری‌اش را نگه‌ داشته است؟!
حتی پیش از اینها نیز با موضوع زندگی و شهادت امام علی(ع) نیز متن‌هایی همچون «مجلس ضربت زدن» نوشته بهرام بیضایی، «مهر و آیینه‌ها» نوشته حمید امجد و «امیر» نوشته محمد رحمانیان نوشته و منتشر شده بود که رحمانیان بعدها در دهه 90 «مجلس ضربت زدن» را و در همان پایان دهه 70 حمید امجد «مهر و آیینه‌ها» را کار کردند و نمایش‌های درخوری نیز بودند. بنابراین نمونه‌های قابل اتکایی هم نوشته و اجرا شده اما هنوز یک مجموعه اسم و رسم دار با مجموعه‌ای از نویسندگان و کارگردانان نامی در پی این نوع الگوبرداری برنیامده‌اند و همچنان تعزیه و شکل‌های سنتی و آیینی در تکایا و گذرگاه‌های همگانی در ایام محرم و صفر از طرفداران پرو پا قرصی نیز برخوردار است.
شاید مردم همان شکل سنتی را که به نوعی مراسم مذهبی است و برای گریستن و همنوایی و هماهنگی با قیام امام حسین(ع) به کار گرفته می‌شود، بیشتر باور دارند و شاید این نوع تولیدات تازه و تئاتری را که توسط دولت به برخی از بزرگان تئاتر پیشنهاد و سفارش داده نتوانسته جایگزین خوبی باشد و آنان نیز از پس این مهم برآمده‌اند، با آن هدف و معنای مذهبی و آیینی مغایر می‌دانند و شاید تئاتر دیگر از آن آیین و رنگ و بوی مذهبی دور مانده و نمی‌تواند مخاطب را دچار حال و هوا و باوری مذهبی گرداند. شاید مکان برگزاری تئاتری با روحیه و ذهنیت مخاطبان مذهبی سر سازگاری ندارد و تئاتر برایشان نوعی قرتی بازی یا انحطاط از معناست.
شاید پس از آن بزرگان معاصر، دیگر نام و نام‌آوری نتوانسته در حد و اندازه آنان در قالب‌های نوین به موضوعات مذهبی بپردازد و با آنکه در انواع جشنواره‌های مذهبی این موضوعات دنبال شده و بسیار نیز متن و اجرا به صحنه آمده اما هنوز از دل آن با هزینه‌های میلیاردی یک جریان پویا و ادامه‌دار شکل نگرفته است. اینها از آن مواردی است که باید با پژوهش‌های گسترده مورد مطالعه قرار گیرد و دلایل آن ردیابی شود چنانچه تئاتر همواره موضوعات و جریان‌های بسیاری را کمابیش با خود به دنبال داشته است و این نیز می‌تواند به یک جریان تبدیل شود اگر پیچ و خم‌هایش اصلاح شود.