مقتل خوارزمی، اثری مورد اعتماد

 اسماعیل علوی
دبیر گروه پایداری
«مقتل خوارزمی» با عنوان اصلی«مقتل الحسین(ع)»کتابی به زبان عربی تألیف موفق بن احمد خوارزمی(567-484 ق)از عالمان اهل سنت است. این کتاب به رغم عنوانش که مقتل است، اثری در موضوع تاریخ وسیره بوده و علاوه بروقایع نهضت حسینی(ع) از ابتدا تا انتها و پیامد‌های آن همچون قیام توابین بویژه قیام مختار، فصل مفصلی از فضایل اهل بیت رسول خدا(ص) را نیز شامل می‌شود. مقتل خوارزمی با شیوه روایی نگارش یافته وبا ذکر سلسله راویان با وجودی که مؤلفش عالمی سنی مذهب است، اما گزارش‌های کتاب مورد توجه بسیاری از عالمان شیعه قراردارد و ترجمه آن با عنوان «شرح غم حسین(ع)» منتشر شده است. خوارزمی عالمی فقیه، محدث، خطیب، ادیب، شاعر، سیره نگار و مورخی چیره دست بوده وازدیگر آثار او می‌توان به «مناقب الامام ابی حنیفه»، «ردّ الشمس لأمیر المؤمنین»، «قضایا الامیرالمؤمنین»، «مقتل امیرالمؤمنین»، «مقتل الامام السبط الشهید»، «المسانید علی النجاری»، «دیوان شعر» و«فضایل امیرالمؤمنین(ع)» معروف به مناقب اشاره کرد.
برخی روایات مقتل خوارزمی کوتاه و برخی بسیار مفصل و طولانی است. بخش عمده گزارش این کتاب از آغاز تا مرحله رسیدن کاروان حسینی(ع) به کربلا به نقل از کتاب الفتوح ابن اعثم (م314 ق) است. ولی حوادث روز عاشورا را به نقل از ابو مخنف (م157ق) و سایرراویان و مورخان آورده است.
نقل‌های خوارزمی ازکتاب الفتوح ابن اعثم عین عبارات وی نیست، بلکه با تغییراتی همراه است اما این تغییرات به گونه‌ای نیست که معنا و مفهوم را تغییر داده باشد. صاحبنظران دلیل آن را اینگونه توضیح داده‌اند. اول آنکه کتاب الفتوح ابن اعثم دارای نسخه‌های متعدد و تا اندازه ای متفاوت از یکدیگر با اضافات و کاستی‌هایی است. نمونه بارز در این ارتباط، وجود تفاوت‌هایی در اشعار آورده شده به مناسبت حوادث مختلف در کتاب ابن اعثم با مقتل خوارزمی به لحاظ کمی و محتوایی است. همچنین احتمال دارد برخی از اضافات مقتل خوارزمی به این علت باشد که نسخه کامل‌تری از فتوح، نزد خوارزمی بوده است.
دوم آنکه خوارزمی خطیب و اهل منبر بوده و با تأثیرپذیری از چنین منصب و حرفه‌ای، با نقل به مضمون گزارش‌های ابن اعثم، به تغییر کمی و در برخی موارد، تغییر کیفی آنها پرداخته تا گزارش‌های این حادثه، منطقی‌تر، پذیرفتنی‌تر و برای خواننده جذاب‌تر باشد. البته این کار در بسیاری از موارد، تا اندازه‌ای بوده که موجب تحریف اصل موضوع نشود. سوم آنکه طبیعت بسیاری از حوادث و قضایای تاریخی چنین است که وقتی گرد و غبار گذشت زمان بر آنها می‌نشیند و نویسندگان قرون بعدی پا به عرصه حیات علمی گذاشته، به بازنگاری آنها می‌پردازند، اضافات و شاخ و برگ‌هایی بر اصل حادثه می‌افزایند که در گزارش‌های اولیه، وجود نداشته است. برهمین سیاق خوارزمی گاهی اخباری از ابومخنف روایت کرده است که در مقایسه با اخبار منابع معتبر پیشین، تفاوت‌ها و زیادت‌هایی دارد.
در هر حال این افزودن‌ها در حدی نیست که به اعتبار اثر ومؤثر لطمه وارد کرده واز اهمیت مقتل خوارزمی نزد عالمان مذهب امامیه بکاهد. ارزش و اهمیت مقتل خوارزمی در چند چیز است. نخست قدمت آن که بربسیاری از مقاتل همانند لهوف حدود یک قرن تقدم دارد. دیگرآنکه نقل آن از منبعی کهن چون کتاب الفتوح است. تأکید خوارزمی در مقتل الحسین بر این است که از ابن‌اعثم روایت کند. موضع غیرشیعی خوارزمی، از دیگر امتیازات این اثر است. خوارزمی با آنکه از عالمان اهل سنت است، اما کتابش در میان شیعیان ازجایگاه خوبی برخوردار ومؤلفان امامی مذهب، از قدیم، روایات او را در کتاب خود آورده‌اند.  نسخه‌ای خطی از این کتاب در کتابخانه خاندان ثقة الاسلام تبریزی در تبریز به خط محمد بن حسین عمیدی نجفی نگه‌داری می‌شود.
سایر منابع مقتل خوارزمی عبارتند از: جارالله محمود بن عمر زمخشری (م۵۳۸ ق)، ابومنصور شهردار بن شیرویه دیلمی (م۵۵۸ ق)، حسن بن احمد عطار همدانی (م۵۴۴ ق) و ابوالحسن علی بن احمد عاصمی (زمان فوتش ثبت نشده اما براساس قرائن بسیاردر قرن‌های چهارم و پنجم در بغداد و کوفه می‌زیسته است).