روضئ الشهدا، نگارشی زیبا ولی غیرقابل اعتماد

 اسماعیل علوی
دبیر گروه پایداری
روضة الشهدا (باغ شهدا) کتابی پیرامون واقعه عاشورا با نحو نگارشی فراتر از تاریخ‌نگاری و با هدف ایجاد حزن و اندوه در خواننده، نوشته حسین واعظ کاشفی(۸۴۰ – ۹۱۰ ق) که در 10 باب نگارش یافته است. کاشفی کتاب روضه الشهدا را در اواخر عمر خود در هرات به رشته تحریر در آورده که از جمله ویژگی‌‏های آن، شیوایی بیان و قلم نویسنده است.
رسول جعفریان، کاشفی را از برجسته‌ترین نثرنویسان نیمه دوم قرن دهم هجری خوانده و معتقد است اگر روضة الشهدا چنین نثری نمی‌داشت و مطالبش با این درجه از فصاحت و بلاغت بیان نمی‌شد، به این درجه از موفقیت نمی‌رسید. سبک مؤلف برای روایت واقعه کربلا سبک داستانی–تاریخی است و «در قالب نقل‌های تاریخی محدود نمی‌ماند، گرچه هدفش نقل تاریخ است». کاشفی وقایع را به نحوی توصیف می‌کند که برای توده مردم بسیار جذاب است. او حتی چهره‌های اشخاص و جزئیات صحنه‌های نبرد را هنرمندانه وصف کرده و برای تصویرپردازی ماجرا از مفاهیم حماسی بهره می‌گیرد. وی به تقلید از گلستان سعدی نثر را با نظم درهم‌آمیخته و نمادها و تصویرپردازی‌های رایج در قالب غزل را وارد کتاب خود کرده است. کاشفی از جمله معدود وقایع‌نگارانی است که از استعاره‌ها و تصاویر غزل در اثرش بهره جسته وآن را خواندنی و شنیدنی کرده است.
محمد تقی بهارنیز در سبک‌شناسی، با اشاره به جنبه‌های ادبی کتاب روضة الشهدا، سبک این کتاب را نثری فاخر که آکنده از ارائه‌های ادبی از قبیل تشبیه، کنایه، استعاره، سجع، انواع جناس، قلب، تضاد، مراعات نظیر و... است، می‌نامد. این ویژگی‌ها موجب شده تا صحنه‌های عاشورا با جزئیات به گونه‌ای گزارش شود که خواننده خود را درکنار صحنه حس کند. ماجراهای کربلا زبانی تصویری داشته و جلو چشم خواننده جان یابند.
با وجود آنکه تمرکز کتاب روی واقعه کربلاست اما ابوابی به شرح مصایب سایر انبیا و امامان شیعه نیز اختصاص یافته است. روضه الشهدا در اواخر دوره تیموریان و زمانی که  طریقت‌های صوفی–شیعی در سرتاسر دنیای فارسی‌زبان رواج داشته تألیف شده است. در چنین شرایطی کاشفی با حمایت شاهزاده سید عبدالله میرزا همت به نوشتن روضة الشهدا کرده و کتاب خود را نیز به همو تقدیم می‌کند.
برخی رواج تعزیه را در نتیجه نگارش این کتاب گفته ویا حداقل در شکل‌گیری آن مؤثر دانسته‌اند. آنچه مسلم است کتاب روضة الشهدا در خلق آثار ادبی و هنری الهام‌بخش هنرمندان بوده است.
مذهب کاشفی به‌روشنی معلوم نیست ولی به احتمال قوی با استناد به نوشته‌هایش سنی حنفی بوده و برخی گفته‌اند شیعه بوده و تقیه می‌کرده است. رسول جعفریان به طنز از او با عنوان «سنی دوازده‌امامی» یاد کرده است. کاشفی در کتاب خود روضة الشهدا در بیشتر مواقع، منابع خود را ذکر نکرده‌است. همان‌هایی را هم که ذکر کرده از نظر اعتبار جای اما واگر دارند. آنچه از بررسی‌ها به دست می‌آید کاشفی بیشترین بهره را از منابع نامعتبر و نامشهور کرده‌است. میرزا عبدالله اصفهانی افندی، صاحب ریاض العلما و کتاب‌شناس بلندپایه شیعی، در ارتباط با سندیت روایات کتاب روضه الشهدا می‌نویسد: «اکثر روایات، بل همگی، از کتب نامشهور و نامعتبر اخذ شده است.» برخی از داستان‌های روضة الشهدا مثلاً قصه شهادت هاشم بن عتبه در کربلا، دروغ و در نتیجه کتاب از نظر علمی بی‌اعتبار است. مرتضی مطهری در حماسه حسینی به‌تندی از روضة الشهدا و شخص کاشفی انتقاد کرده، کتاب را «کتاب دروغ» و نویسنده را در عین اذعان به باسوادی به سبب معلوم نبودن مذهبش «بوقلمون صفت» خوانده‌است. مطهری دلیل عدم اعتبار کتاب را ذکر نام‌هایی در میان اصحاب حسین بن علی و لشکر دشمن عنوان می‌کند که اصلاً وجود خارجی نداشته‌اند. به عقیده او وقایع تاریخی نیز به شکل داستان و افسانه پرورانده شده‌اند و به نقل از حاجی نوری، ابداع داستان زعفر جنی و عروسی قاسم را برای اولین بار به کاشفی نسبت می‌دهد. به گفته او «از وقتی که این کتاب در دست و بال‌ها افتاد، دیگر کسی تاریخ واقعی امام حسین را مطالعه نکرد».