ژاپن جای پایش را در خاورمیانه محکم می‌کند

محمد سلیمان، کارشناس سیاست‌های بین‌الملل
الیوت سیلوربرگ، متخصص مطالعات امنیت ملی
‌مترجم: وصال روحانی
توشی میتسو موته‌گی، وزیر خارجه ژاپن ماه پیش به مصر، فلسطین، ایران، اردن، افغانستان، ترکیه، عراق و قطر سفر کرد تا در زمینه مسائلی مانند امنیت در خاورمیانه و راه‌های مبارزه با کرونا با مقام‌های این کشورها مذاکره و به آنها اطمینان بدهد که هر کمکی را در این راه به آنها ارزانی خواهد داشت. در توکیو اما دولت یوشیهیده سوگا با مشکلات بزرگی مواجه است که انجام وعده فوق را سخت می‌سازد. دولت وی که فقط یک سال از روی کار آمدن آن می‌گذرد، هم در زمینه شکوفا کردن اقتصاد کشور با مشکلات عمده‌ای برخورد کرده و هم نتوانسته جولان «کووید19» را که بر برپایی بازی‌های اخیر المپیک در توکیو تأثیرهایی منفی نهاد، محدود کند. با این حال، سیاستمداران در توکیو معتقدند، شرایط فعلی در خاورمیانه چنان حساس و ناپایدار است که ژاپن حتی اگر بتواند نیمی از وعده‌های وزیر خارجه‌اش را عملی کند، یکی از برنده‌های معادلات خاورمیانه خواهد بود و جای پای خود را در این منطقه حساس محکم‌تر خواهد کرد. تارو کونو، وزیر خارجه و وزیر دفاع سابق ژاپن نیز که گزینه نخست جانشینی سوگا و احراز پست نخست وزیری این کشور است، در ثمر دادن نسبی تلاش‌های اخیر امریکا برای برقراری گفت‌وگو با چند دولت خاورمیانه نقش بارزی داشته است و حتی اگر معتقد باشیم شانس فومیو کیشیدا، وزیر خارجه ژاپن در دولت دیرپای آبه شینزو برای تصدی پست نخست وزیری ژاپن بیشتر از کونو است، وی را نیز سیاستمداری می‌یابیم که از متخصصان مسائل خاورمیانه و یک کارشناس در  این زمینه است. گفته می‌شود آبه شینزو که حکومتش 8 ساله بود، شخصاً مایل است که سانایی تاکاییچی که در دولت وی حائز پست وزیر کشور بود، جای سوگا را بگیرد و در این صورت هم مردی در توکیو به قدرت خواهد رسید که خاورمیانه را نیک می‌شناسد و در همه حال ژاپن می‌تواند امیدوار به خلق موقعیت‌هایی تازه برای خود در معادلات بین‌الملل باشد. البته ژاپن در این زمینه‌ها و برقراری تعامل‌ها و انجام میانجیگری‌ها در خاورمیانه بدون پیشینه نیست و 20 سال پیش که امریکا با گسیل خیل سربازانش به افغانستان و عراق کوشید بخش هایی از خاک این کشورهای استراتژیک و مهم را به بهانه مبارزه با تروریسم اشغال کند، هم با نظامیان امریکایی راه آمد و هم به دولت‌های منطقه اطمینان داد که کمک‌های لازم را از آنها دریغ نخواهد کرد. در زمان بالا گرفتن تنش‌های کاخ سفید با دولت‌های چین و کره شمالی نیز دولت توکیو در قالب یک مذاکره‌گر مجرب بخشی از گره‌های موجود را گشوده است.
البته وضعیت خاورمیانه هم اکنون بسیار حساس‌تر و پیچیده‌تر از گذشته است و از آنجا که بحث چگونگی انتقال نفت این منطقه به مناطق مختلف جهان یک مسأله حساس سیاسی نشان می‌دهد، ارائه هرگونه راهکاری از سوی توکیو باید با ظرافت‌های بسیار همراه باشد. آنچه بر این ظرافت‌ها و پیچیدگی‌ها می‌افزاید، این نکته است که امریکا با وجود شکست سیاسی- نظامی بزرگ اخیرش در افغانستان، وارد دور تازه‌ای از جنگ سرد شده که این بار متمرکز بر چین است. از دید دولت جو بایدن، چین نه تنها با قبضه کردن بازارهای امریکا و بخشی از اروپای غربی، اقتصاد امریکا را نالان‌تر ساخته که با هر چه بیشتر نزدیک‌تر شدن به دولت عراق و سوریه و مذاکره با طالبان در افغانستان درصدد گشایش بازارهای تازه‌ای برای خود در خاورمیانه است و اگر مهار نشود، بسان اتحاد جماهیر شوروی سابق، امریکا را در یک حالت انفعالی دیرپا قرار خواهد داد.
ژاپنی‌ها امیدوارند سفر اخیر وزیر خارجه‌شان به خاورمیانه به طرف‌های افغانی و عراقی این اطمینان را بخشیده باشد که آنچه چینی‌ها وعده تحقق آن را به عراق و افغانستان داده‌اند، توسط ژاپن هم قابل تأمین و تحقق است. در این صورت دولت جدید ژاپن می‌تواند از امریکا هم بابت تسهیل در حضور واشنگتن در جایگاهی مناسب در کابل و بغداد لااقل طی سه چهار سال پیش رو امتیازاتی بگیرد. ژاپن از عراق و افغانستان خواسته است در ازای کمک‌هایی که از توکیو خواهند گرفت، عملیات گروه‌های تروریستی مستقر در این کشورها را محدود سازند و خود به وسایل تنش‌زدایی در منطقه تبدیل شوند. چیزی که امریکا با وجود لشکرکشی طولانی مدت به منطقه به آن نائل نشد و تنها شاهد فرار توأم با سرشکستگی نیروهای نظامی‌اش از کابل بود. با توجه به اینکه دولت بایدن متعهد شده حداکثر تا دو ماه دیگر خاک عراق را هم تخلیه کند، ژاپن از حالا درصدد برنامه‌ریزی برای پر کردن بخشی از جای خالی شده امریکایی‌ها در این کشور است. ژاپن رقبایی هم در این زمینه دارد و به عنوان مثال فرانسه و هند نیز باب گفت‌وگو با دولت‌های عراق، افغانستان، امارات و بحرین را گشوده‌اند اما اگر دولتی در توکیو سر کار آید  که مستحکم‌تر از دولت در حال کناره‌گیری سوگا باشد، بخت‌اش برای تبدیل شدن به یکی از مهره‌های اصلی بازی قدرت در خاورمیانه اندک نخواهد بود.
منبع: Foreign Policy