روایت گمشده

فاروق الشرع / وزیر خارجه سابق سوریه
مترجم: حسین جابری انصاری

سفر هیأت ایرانی به دمشق
هیأتی مرکب از وزرای خارجه تروئیکا اروپایی (ایتالیا، هلند، لوکزامبورگ) در دومین روز برگزاری جلسات کشورهای اعلامیه دمشق، از سوریه دیدار و ابراز تمایل کرد با وزرای خارجه هشت کشور نشست داشته باشد.
میز مذاکرات یازده ضلعی و در گفت وگوهایی که انجام شد دیدگاه‌های مختلف در مرحله پسا آزادی کویت و کنفرانس پیش روی صلح، بررسی شد. کنفرانسی که اروپایی‌ها مایل بودند نقشی اساسی در آن داشته باشند. همچنین روابط اقتصادی دو طرف عربی و اروپایی و افق‌های پیشبرد آن بررسی شد تا زمینه گسترده تری برای همکاری در تمامی حوزه‌ها فراهم شود. بحث‌های زنده بیشتر وزرای خارجه عرب و اروپایی در این نشست، خالی از سرزنش یکدیگر و پرداختن به مسأله فلسطین نبود.
هیأتی از ایران به ریاست حسن حبیبی معاون اول رئیس‌جمهوری و علی اکبر ولایتی وزیر خارجه ایران، عصر همان روز درخواست کردند فردا از دمشق دیدار کنند.
هیأت ایران بلافاصله پس از ورود با رئیس‌جمهوری اسد دیدار کرد که تازه ملاقات خود را با وزرای خارجه کشورهای اعلامیه دمشق، به پایان رسانده بود. مذاکرات هیأت ایران در دمشق بر انتفاضه فلسطین و فرجام آن و اهمیت انتفاضه مردمی در جنوب عراق تمرکز داشت که چند روز پیش درگرفته و از پوشش رسانه‌ای درخور برخوردار نشده بود.
این فضا، امریکایی‌ها را نیز برانگیخت و جیمز بیکر وزیر خارجه ایالات متحده عازم ریاض شد که هوای گرم تری از دمشق داشت. بیکر ترجیح داده بود در این شلوغی، به دمشق نیاید و سرما نخورد! در این شرایط، پادشاه عربستان با رئیس‌جمهوری اسد تماس گرفت و با اعلام دل‌نگرانی‌ها و امید‌هایش برای بازگشت شیخ جابر الصباح امیر کویت از تبعیدگاه خود در طائف به کشورش در همان روز یا روز پسین و اشاره به بهبود و معتدل شدن نسبی وضعیت هوا در ریاض از اسد خواست نشست وزرای خارجه اعلامیه دمشق در پایتخت سعودی برگزار شود.
رئیس‌جمهور، تلفنی گفت وگوی ملک فهد با خود را به من اطلاع داد و گفت برای اینکه حال بیکر و نه پادشاه عربستان را بگیریم، به آنها پیشنهاد کنید نشست ریاض حداقل برای یک روز به تعویق افتد. این ایده را پسندیدم و از امیر فیصل خواستم زمان نشست ریاض با توجه به حضور میهمانانی در دمشق که مناسب نیست به آنها کم توجهی شده و گفت وگوها با آنها ناتمام گذاشته شود، به تعویق انداخته شود.
با توجه به پیشنهاد تعویق انداختن نشست، دیرهنگام به فرودگاه ریاض رسیدم. سعود الفیصل که خود رانندگی اتومبیل را برعهده داشت و من در کنارش نشسته بودم گفت: «خادم حرمین شریفین می‌خواهد شما را پیش از نشست جمعی وزرا ببیند و موضوع ضرورت نداشتن بخش امنیتی اعلامیه دمشق را در میان گذارد.  
امیدوارم وضعیت را درک کنید، چون جناب پادشاه مرا به‌خاطر این بخش اعلامیه دمشق سرزنش کرده و من هم برای اینکه نتایج اجلاس را خراب نکنم، به او توضیح ندادم که نسبت به این پاره از اعلامیه، از همان آغاز ملاحظه داشتم». فاصله فرودگاه تا شهر ریاض چندان کوتاه نیست.
از همین رو درباره این بخش از اعلامیه دمشق، بحث و گفت وگوی درازی انجام دادیم؛ اما به نتیجه‌ای نرسیدیم چون اراده ملک فهد بر حذف بخش امنیتی اعلامیه‌ای قرار گرفته بود که نام آن به پیشنهاد وزیر خارجه پادشاهی عربستان برگزیده شده بود.
حذف بخش امنیتی بیانیه دمشق
ملک فهد در ملاقات براساس عادت همیشگی اش، سخنگویی چرب زبان و نرم گو بود که حرف خود را با قصه و روایت‌های زیبا مقدمه چینی کرد و سپس گفت: «مردمان آبروی ما را بردند! می‌گویند سعودی با ۱۹ میلیون جمعیت، از دیگری - هر که می‌خواهد باشد - حمایت امنیتی طلب می‌کند؟ لطفاً به رئیس‌جمهوری اسد این پیام مرا منتقل کنید که موضوع امنیتی را از اعلامیه دمشق حذف کنیم.
ما می‌دانیم که حکومت و ارتش سوریه در صورت درخواست ما در هر زمانی، در دراز کردن دست خود برای کمک به ما کوتاهی نخواهد کرد». در جریان نشست دمشق بحثی درازدامن درباره بعد امنیتی اعلامیه انجام شده بود و من در سخنان خود بر مفاهیم امنیت مشترک میان کشورهای ما و تشکیل هسته استواری برای امنیت جهان عرب، اصرار داشتم.
به ملک فهد گفتم: حضور سوریه و مصر در کنار شش کشور شورای همکاری برای بی‌نیازی از نیروهای بیگانه کافی است، یا حداقل به ما کمک می‌کند بتوانیم مأموریت بیگانگان را در هنگامه‌هایی که ضرورتی جدی حضور آنها را الزامی می‌کند، برای ملت هایمان توجیه کنیم. اندکی بعد، دلایل حذف بخش امنیتی «اعلامیه دمشق» پیش از آنکه جوهر آن خشک شود، آشکار شد و بیکر با این توجیه که برنامه‌های دیگری دارد، خواستار نشست فوری با وزرای کشورهای هشت گانه امضا کننده اعلامیه دمشق شد.
بیکر با وزرای خارجه کشورهای «اعلامیه دمشق» یعنی شش کشور شورای همکاری و سوریه و مصر تشکیل جلسه داد. هیأت امریکا در این نشست، بزرگ و دنیس راس و تیم برنامه‌ریزی سیاسی وزارت خارجه امریکا از شاخص ترین اعضای آن بودند.
بیکر از این سخن گفت که زمان آن رسیده است که نوعی همکاری منطقه‌ای مشابه «توافق هلسینکی» - در سال ۱۹۷۵ میان شرق و غرب - و به دور از اختلاف نظام‌های سیاسی و اجتماعی کشورهای خاورمیانه، شکل گیرد. بیکر همچنین از نقش اسرائیل که موشک پراکنی تحریک‌آمیز صدام در جریان جنگ کویت را بی‌پاسخ گذاشته بود، سپاسگزاری کرد.
برخی وزرای خارجه عرب سخنان پراکنده‌ای گفتند، اما من سخن خود را متوجه درون مایه اصلی سخن بیکر کردم که آمیختن اسرائیل در میانه سخن خود از همکاری منطقه‌ای شرق و غرب بود. به بیکر گفتم: وضعیت میان عرب‌ها و اسرائیل با وضعیت میان غرب و شرق متفاوت بوده و اسرائیل، سرزمین‌های عربی را اشغال کرده است.
بر همین اساس اگر می‌خواهیم سازشی ایجاد شود، نخست می‌بایست پایان اشغال سرزمین‌های عربی و تضمین حقوق مشروع ملت فلسطین از جمله حل مشکل آوارگان، در دستور کار قرار گرفته و کنفرانس صلح
بین المللی فراگیر - و نه کنفرانس همکاری منطقه‌ای - با حضور همه طرف‌ها و زیر نظر ایالات متحده و اتحاد شوروی برگزار شود.
هیأت امریکا که احساس می‌کرد این موضع من از سوی هیچ یک از دیگر شرکت کنندگان در نشست ریاض و اعلامیه دمشق، حمایت نمی‌شود، اعلام کرد ترجیح می‌دهد این موضوع را در نشست دوجانبه‌ای بررسی کند که بلافاصله پس از این نشست با هیأت سوری خواهد داشت. احساس من هم این بود که در این موضع خود تنها هستم.
بیکر با گفتن این جمله به نشست ریاض پایان داد که سفرهای پرشماری به پایتخت‌های جهان در انتظار او است. جدای از کوتاهی یا بلندی زمان نشست ریاض، پیامی که می‌خواستم به طرف امریکایی برسانم، آشکارا رسیده بود.