دیپلماسی آب با کشورهای همسایه

زهرا کشوری
خبرنگار
معاون سازمان حفاظت محیط زیست کشور از شروع مذاکرات دیپلماسی آب ایران با طالبان درباره حقابه هامون و همچنین مذاکره با کشورهای همسایه خزر درباره کنوانسیون تهران خبر داد. احمد لاهیجان‌زاده در نشست خبری خود مسئولیت دیپلماسی آب در زمینه افغانستان را بر عهده وزارت امور خارجه و وزارت نیرو دانست و گفت: بعد از روی کار آمدن طالبان مذاکرات قبلی متوقف شد ولی به نظر می‌رسد {این مذاکرات} در حال از سرگیری است. دولت اشرف غنی در این مسأله مقاومت زیادی داشت و ممکن است مذاکرات آب با دولت جدید افغانستان راحت‌تر باشد.»
افغانستان پس از سقوط طالبان در سال 2001 مأموریت ویژه‌ای برای خود نوشت که ساخت حداقل 104 سد در آن دیده شده بود. کارشناسان بین‌المللی از آن به «مأموریت هیدرولیکی» یاد می‌کردند. برنامه آبی افغانستان را در این دوره امریکا، هلند و ترکیه نوشتند. دولت گذشته افغانستان ساخت بالغ بر 35 سد و 34 طرح انحراف آبی روی هیرمند و 14 سد و 8 طرح انحراف آبی روی هریرود را در برنامه داشت که ساکنان سیستان دو سوی مرز را دچار خشکسالی شدید می‌کرد. پیامدهای منفی این سدسازی به سیستان و بلوچستان در ایران محدود نمی‌شد و مردم خود را هم دچار یک سازه‌سازی غیر اصولی می‌کرد.
کارشناسان پیش‌بینی می‌کردند سدسازی یکبار دیگر باعث مهاجرت اجباری افغان‌ها شود. پس از ساخت سد کمال خان افغانستان روی هریرود نیز بسیاری از مسئولان دولت پیشین مدعی شدند که حقابه هریرود را بیش از عدد توافقی به ایران پرداخته‌اند. افغانستان در آن روزها سیلابی را که از سمت این کشور به سوی سیستان و بلوچستان می‌آمد و افغانستان نمی‌توانست جلوی ورود آن را به کشور بگیرد حقابه حساب می‌کرد. دولت پیشین افغانستان در حالی مدعی پرداخت حقابه هامون بود که پیرمحمد ملازهی، کارشناس مسائل افغانستان در گفت‌و‌گو با رسانه‌های ایران گفته است: «افغان‌ها در هیچ مقطعی بخصوص بعد از کودتای داوودخان (۱۳۵۲) زیر بار این مسأله(پرداخت حقابه هامون) نرفتند.» به گفته او افغان‌ها معتقد بودند که باید با سدسازی آب را به مناطقی که عمدتاً زیرکشت خشخاش بوده منتقل کرد. منطقه هلمند نیز یکی از مستعدترین مناطق برای کشت خشخاش است و بیش از ۹۰ درصد تریاک دنیا در این منطقه تولید می‌شود. افغانستان در 4 دهه گذشته در مقاطعی نیز مدعی شده بود آنچه اجازه نمی‌دهد حقابه هامون از سمت افغانستان به ایران جاری شود کاهش بارندگی در حوضه آبریز «هیرمند» است اما تازه‌ترین پژوهش نشان می‌دهد برخلاف ادعای افغانستان، میزان بارندگی در بازه 34 ساله در حوضه آبریز هیرمند افزایش داشته است. افتتاح سد کمال خان نیز رفتار دولت افغانستان را در قبال حقابه توافقی تغییر داد. پس از افتتاح سد کمال خان، اشرف با وجود آنکه در سال 2017 از ایران خواسته بود که معاهده آبی بر سر هیرمند را اجرایی کند در چرخشی آشکار اعلام کرد «همسایگان این کشور دیگر از آب این کشور به رایگان استفاده نخواهند کرد و از این‌رو کابل دیگر وارد هیچ معاهده آبی بلندمدتی نخواهد شد.» اشرف غنی رئیس‌جمهور پیشین افغانستان در روز افتتاح سد کمال خان هم گفت: «کشورش از این پس در مقابل نفت به ایران آب می‌دهد.» بسیاری از تحلیلگران این رفتار غنی را یکی از اشتباهات اساسی او در دولت‌داری خواندند. دولت او چندی پس از اظهارات و پیش از ورود طالبان سقوط کرد.
 مذاکرات محیط زیستی با 5 کشور حوزه خزر
لاهیجان‌زاده ضمن اشاره به کنوانسیون بین‌المللی تهران اضافه کرد: بر اساس کنوانسیون تهران در سال ۱۳۸۲، پنج پروتکل در زمینه تنوع زیستی، ارزیابی آلودگی نفتی و... به تصویب رسید. سه پروتکل این کنوانسیون در مجلس شورای اسلامی به تصویب رسیده است و بزودی این روند برای پروتکل چهارم نیز طی خواهد شد. پروتکل پنجم نیز هنوز در دست پایش است. در دیگر کشورهای ذینفع حوزه دریای خزر نیز شرایط مشابه است و برخی سه پروتکل، برخی چهار و برخی همه پروتکل‌ها را به تصویب رسانده‌اند و این قدم بلندی برای اجرای فعالیت‌های مشترک در این منطقه است همچنین برای تحقق اهداف این کنوانسیون نشست‌های آنلاین با حضور کشورهای این حوزه برگزار می‌شود.
معاون محیط زیست دریایی و تالاب‌های سازمان حفاظت محیط زیست درباره تغییر اقلیم در حوزه دریای خزر گفت: محور این صحبت‌ها بجز آلودگی، گردشگری نیز است، همچنین تغییر اقلیم در هر پنج کشور این حوزه مشاهده می‌شود و برای اتخاذ سیاست‌های مناسب جلساتی به میزبانی سازمان هواشناسی طی یک سال گذشته برگزار شده‌ است. دریای خزر به‌دلیل تغییر اقلیم و مشکلات انسان‌ساخت تحت تأثیر است و عقب‌نشینی و پسروی آن تا سال ۲۰۵۰ ادامه خواهد داشت که از سمت شمال خواهد بود و کاهش حجم آب و افزایش دما کاهش تنوع زیستی را در پی خواهد داشت.
 لاهیجان‌زاده ضمن اشاره به افزایش حساسیت‌ و اهمیت دستگاه‌ها نسبت به محیط زیست گفت: یکی از خطوط قرمز بودجه امسال، محیط زیست است.
حمایت محیط زیست از انتقال آب عمان
معاون محیط زیست دریایی و تالاب‌های سازمان حفاظت محیط زیست در پاسخ به پرسش ایسنا درباره ارزیابی‌های زیست محیطی طرح انتقال آب دریای عمان به سیستان هم از مطالعه دوساله برای اجرای طرح انتقال آب خبر داد و گفت: «تصمیم‌گیری درباره آن با کمک مشاوران داخلی و خارجی انجام شد.» او طرح انتقال آب عمان را یکی از دقیق‌ترین طرح‌ها از نظر ارزیابی زیست‌محیطی خواند و گفت: «همه ارزیابی‌ها درباره شورابه و پساب انجام و روش‌های برداشت و تخلیه آن مشخص شده‌ است. همچنین مقدار فشار و بازه‌های آن در نازل‌های خروجی تعریف شده است. اجرای این طرح حداقل آسیب زیست‌محیطی را در پی خواهد داشت و برداشت آب از دریای عمان و بخش اقیانوسی آن خواهد بود.»
انتقال آب از دریای عمان جایگزین طرح خزر می‌شود
لاهیجان‌زاده طرح انتقال آب خزر به سمنان را با ‌وجود مخالفت بسیاری از کارشناسان و فعالان محیط زیست دارای مجوز معاونت انسانی دانست و گفت:«این مجوز پس از پشت سر گذاشتن چالش‌های مداوم ۹ ساله، بالاخره سال گذشته صادر شد. این طرح در لایحه بودجه دارای مجوز است اما باید به کمیسیون تلفیق برود و آنجا ممکن است مورد بازنگری قرار گیرد. با توجه به سرمایه‌گذاری در جنوب این طرح می‌تواند سمنان را هم پوشش دهد.» نشست مجازی معاون محیط دریایی پردیسان به منظور توضیح درباره ابلاغ حقابه تالاب‌ها به وزارت نیرو انجام گرفت. در این نشست البته حقابه تالاب‌ها اعلام نشد و لاهیجان‌زاده به اعلام عدد کلی ۱۱ میلیارد مترمکعب آب حقابه تالاب‌ها بسنده کرد. او زندگی تالاب‌ها را در گرو وضعیت بارش‌ها دانست و گفت: «تعداد تالاب‌های خشک شده به‌صورت دقیق قابل تشخیص نیست.»
 او گفت: «تالاب‌های ما در فلات مرکزی فصلی هستند و بر اساس بارش آبگیری می‌کنند چرا که رود دائمی ندارند و تابع دوران بارش هستند. این تالاب‌ها در ماه‌های آبان و آذر آبگیری می‌کنند و در اردیبهشت و خرداد از بین می‌روند.»