زندگی متفاوت نجات یافته از خشونت

66 سال از عمر اسیدپاشی در ایران می‌گذرد. اولین اسید پاشی در سال 1334 اتفاق افتاد. پسر جوانی به زندان محکوم شد و پس از دوران محکومیت برای انتقام روی صورت قاضی پرونده‌اش اسید پاشید. تا پیش از این اتفاق هرگز جرمی به‌نام «اسیدپاشی» در فرهنگ قضایی ایران وجود نداشت اما بعد از این ماجرا تا همین الان هرساله چندین و چند خبر اسید پاشی در ایران منتشر می‌شود. انجمن حمایت از قربانیان اسیدپاشی تاکنون 120 نفر از قربانیان این حوادث را شناسایی و برای آنها پرونده تشکیل داده است. به گفته مسئولان این انجمن 60 درصد این قربانیان زن و 40 درصد مرد هستند. با این همه مسئولان این انجمن تأکید می‌کنند، تعداد قربانیان بسیار بیشتر از این است و از آنجا که در نقاط مختلف کشور پراکنده‌اند، شناسایی همه آنها ممکن نیست و آمارهای رسمی در این زمینه بسیار متناقض است.
مروری بر پرونده قربانیان اسیدپاشی حاکی از آن است که قربانیان بیشتر از طرف خانواده و نزدیکان‌شان مورد حمله قرار گرفته‌اند. در مورد زنان بیشتر همسر و خانواده همسر در ارتکاب این عمل سهم دارند. درعین حال قوانین مربوط به اسیدپاشی تاکنون به اندازه کافی بازدارنده نبوده و قربانیان اسیدپاشی بعد از آسیب، از حمایت اجتماعی زیادی برخوردار نیستند.
تعداد تحقیقاتی که در زمینه اسیدپاشی در ایران انجام شده، خیلی زیاد نیست و معمولاً همین اندک تحقیقات را نیز دانشجویان انجام داده‌اند. از جمله اویس فلاح ماکرانی، دانشجوی کارشناسی ارشد حقوق جزا و جرم شناسی، تحقیقی را در سال 1391 تحت عنوان «بررسی علل جرم اسیدپاشی از منظر قانون و جامعه» انجام داده است. او در این تحقیق ضمن مرور فرهنگی جرم و اسیدپاشی از منظر جامعه و از منظر قانون، رابطه بین دسترسی سریع به اسید و بروز جرم اسیدپاشی، افزایش میزان مجازات آن و کاهش بروز جرم و همچنین رابطه بین برآورده نشدن خواسته‌های فرد و بروز جرم را مورد بررسی قرار داده و به این نتیجه رسیده که دسترسی آسان به اسید و همچنین عواملی چون تربیت ناصحیح فرد و ایجاد تنش، استرس و درگیری در خانواده، مشکلات اجتماعی، اقتصادی و... در بروز جرم اسید پاشی نقش مؤثری دارد.
راهکارهای پیشگیری از اسیدپاشی نام پژوهش دیگری است که توسط زهرا عباسی گراوند و غلامرضا محمدنسل در سال 95 انجام شده و از روش پرسشنامه و مصاحبه برای جمع‌آوری داده‌ها استفاده شده است. جامعه آماری این تحقیق کلیه قضات، وکلا، حقوقدانان، کادر بیمارستانی، فروشندگان اسید و مردم عادی شهر تهران بوده‌اند که از میان آنها به‌صورت تصادفی 160 نفر انتخاب شده‌اند. یافته‌ها و نتایج این تحقیق حاکی از آن است که بهترین شیوه پیشگیری از نظر متخصصان، پیشگیری وضعی بوده است؛ زیرا اسیدپاشی محصول موقعیت‌هاست و بهترین راهکار فرعی برای پیشگیری از اسیدپاشی نظارت بر خرید و فروش اسید و صدور کارت مخصوص برای افرادی است که با اسید سر و کار دارند.
مطالعه زمینه‌ها و انگیزه‌های اسیدپاشی در بستر مناسبات جنسیتی و نابرابری‌های اجتماعی نیز توسط مرضیه ابراهیمی و زهرا میر حسینی در سال96 انجام شده است. در این تحقیق که کیفی است هدف آن مطالعه زمینه‌ها و انگیزه‌های اسیدپاشی با در نظر گرفتن ملاحظات جنسیتی عنوان شده و از رویکرد نظریه داده بنیاد و انجام مصاحبه‌های عمیق کیفی با 9 نفر که سابقه اسیدپاشی دارند، داده‌ها و اطلاعات لازم جمع‌آوری شده است. یافته‌های این پژوهش نشان داد، زمینه‌ها و بسترهای اسیدپاشی در قالب سه مفهوم «زمینه‌های خانوادگی»، «سبک زندگی پرمخاطره» و «تحقیر اجتماعی» قابل مقوله‌بندی است. علاوه بر این «انتقام‌جویی و احساس نفرت از قربانی»، «نمایش قدرت و تلاش برای به انقیاد کشاندن قربانی» شرایط علی این عمل و «عضویت در خرده فرهنگ‌های بزهکار و خشونت طلب»، «دسترسی به مواد اسیدی» و «ناآگاهی از نوع مجازات و کم اثر بودن آنها» مقولاتی هستند که شرایط مداخله گر در ارتکاب اسیدپاشی را نشان می‌دهد.
گزارشی که می‌خوانید، حاصل یک تحقیق کیفی است که با هفت قربانی اسید پاشی (شش زن و یک مرد) با روش مصاحبه عمقی انجام شده است. این گفت گوها در برهه‌های زمانی مختلف انجام و در بهار امسال جمع‌آوری و تکمیل شده است. در این گزارش تحقیقی، از همه قربانیان پرسیده شد که آنها چطور با حادثه کنار آمده‌اند و طی این سال‌ها و پس از حادثه چه مشکلاتی داشته‌اند. چشم‌انداز و آینده زندگی‌شان چه تغییراتی پیدا کرده و چه برسرهویت قبلی‌شان آمده و آنها برای ساختن هویت جدید چه کرده‌اند.
نتایج این گزارش تحقیقی می‌تواند اطلاعات مفیدی درباره شرایط فعلی و بهبود کیفیت زندگی افراد نجات یافته از اسید پاشی فراهم کند؛ اینکه آنها چقدر موفق به هویت‌سازی جدید شده یا نشده‌اند. این گزارش بسیار مفصل‌تر از گزارشی است که دراینجا می‌خوانید، چرا که امکان چاپ کامل آن با توجه به محدودیت صفحه ممکن نبود. همچنین نتایج این تحقیق می‌تواند درعلت‌یابی این گونه حوادث مؤثر باشد و راهکارهای مؤثری برای پیشگیری از حوادث مشابه در اختیار برنامه ریزان قرار دهد.