جای خالی آیت‌الله

مریم جراح لایق
«مردم عراق با همبستگی و اتحاد می‌توانند صلح و امنیت را در کشورشان برقرار کنند» این یکی از جملاتی بود که شهید آیت‌الله سید محمدباقر حکیم در آخرین نماز جمعه خود و دقایقی پیش از شهادت در صحن مبارک امیرالمؤمنین(ع) خطاب به مردم عراق گفت.
عراقِ شهید حکیم در یک کلام عراق وحدت بود، آن هم نه تنها وحدت شیعه بلکه وحدت همه اقوام و مذاهب از شیعه و سنی تا کرد و ترکمان.
این شهید بزرگوار با ایجاد اتحاد و یکپارچکی میان فرزندان عراق و با اعتنا به هویت ملی و دینی، خودباوری و بی‌اعتمادی به بازیگرانی که روزی حامی صدام دیکتاتور و روز دیگر دشمن وی بودند؛ نقش مهم اسلامی، تاریخی و تمدنی عراق را در کنار دیگر همسایگان خود در منطقه احیا و«عراقِ صدام» را به «عراقِ حکیم» تبدیل کرد.
نقش ماندگار شهید حکیم در رهبری سیاسی تنها در شخص ایشان خلاصه نمی‌شود بلکه خاندان حکیم در طول تاریخ و در گردنه‌های حساس تاریخی همواره بر جامعه و هدایت افکار عمومی عراق تأثیرگذار بوده و هستند.
نخست باید به این موضوع اشاره کرد که مرجعیت عالی شیعه در عراق و بسیاری از کشورهای اسلامی مرهون پدر بزرگوار این عالم برجسته، مرحوم آیت‌الله العظمی سید محسن حکیم است.
از گذشته تاکنون فقها و علمای بزرگ و مراجع در عین حالی که مرجع شرعی هستند، مرجعیت سیاسی نیز دارند و در برهه‌های حساس که اقتضا می‌کند، جایگاه جهادی، مبارزاتی و موقعیت مرجعیتی سیاسی خود را در دفاع از مکتب اسلام نشان می‌دهند. تا جایی که مرحوم آیت‌الله العظمی سید محسن حکیم حتی در مقاطعی با نوشتن نامه برای اشخاصی همچون محمدرضا شاه پهلوی مواردی همچون توجه به موضوع فلسطین را به وی گوشزد می‌کرد.
همچنین ایشان در برابر بسیاری از حوادث داخلی ایران از جمله اصلاحات ارضی یا حادثه فیضیه قم نیز موضعگیری کرده و در پی اهانت رژیم شاه به علما و روحانیون در حادثه فیضیه، طی حکمی، آنان را به مهاجرت و اقامت در نجف اشرف دعوت کردند.
آیت‌الله العظمی سید محسن حکیم نخستین مرجعی بودند که حکم جهاد با غاصبان قدس شریف را صادر کردند و فتاوی ایشان برای عملیات فدائیان فلسطینی علیه متجاوزان صهیونیست شهرتی بسزا دارد.
و شهید «آیت‌الله سید محمدباقر حکیم» از دامان چنین پدری پای در عرصه فقاهت و سیاست گذاشت و در میان تمام فرزندان، آیت‌الله حکیم جزو زبده ترین‌ها بود. او تحصیلات حوزوی خود را از 12 سالگی و نزد پدر بزرگوارشان آغاز و نزد آیات عظام سید یوسف حکیم، سیدابوالقاسم خویی و سیدمحمدباقر صدر تلمذ کرد. کسب فیض از محضر پدر و استعداد فوق‌العاده اش، او را به فقیهی بزرگ و سیاستمداری مبارز و شجاع تبدیل کرد. تا جایی که در دورانی که خطر وی را تهدید می‌کرد، با وجود اصرار آیت‌الله سید محمدباقر صدر برای خروج از عراق، وی نپذیرفت و همین امر منجر به دستگیر وی از سوی رژیم صدام شد.
سید محمد‌باقر حکیم به دفعات از سوی رژیم بعث حاکم برعراق بازداشت شد. در نخستین مرتبه به سال ۱۹۷۴ میلادی به همراه جمعی از علما از جمله سید شهید محمد‌باقر صدر دستگیر و به بغداد منتقل شد و مورد اذیت و آزار و شکنجه قرار گرفت. دو سال بعد بار دیگر همراه شماری از علمای مجاهد در کنار شهید صدر بازداشت شد که در این برهه پنج نفر از کادرهای حزب الدعوه از سوی رژیم بعث اعدام شدند، اما شهید صدر و شهید حکیم به اتفاق علمای مجاهد بر اثر فشار بین‌المللی بخصوص کوشش‌های امام موسی صدر آزاد شدند.
پس از بازداشت و اعدام سید صدر امکان باقی ماندن سید محمد‌باقر در عراق غیر ممکن بود و از این‌رو حدود دو ماه و نیم پیش از آغاز تجاوز نظامی صدام علیه جمهوری اسلامی ایران به طور محرمانه از عراق خارج و خود را به سوریه و سپس به ترکیه رساند و مدت کوتاهی پس از شروع جنگ تحمیلی به‌عنوان میهمان امام خمینی(ره) به تهران آمد و در خانه‌ای نزدیک بیت امام(ره) اقامت گزید. با وجود دعوت بسیاری از کشورها از ایشان مانند پاکستان و هند، اما ایشان به‌دلیل ارادتی که به امام خمینی(ره) داشتند، ایران را برگزیدند.
شهید محراب به محض خروج از عراق و مهاجرت به ایران، خلاصه تجربیات و تخصص و طرح‌های خود را تدوین کرد و آن را دستورالعمل مبارزه خستگی‌ناپذیر با رژیم بعث قرار داد. وی در تمام طرح‌های سیاسی خود با مبنا قرار دادن اصول اسلامی و توجه به ملی‌گرایی به‌دنبال ادامه مبارزه با ظلم و استبداد و دیکتاتوری، در راستای رسیدن به عراقی واحد و یکپارچه بود.
پایه‌گذاری «مجلس اعلای انقلاب اسلامی عراق» و تشکیلات نظامی وابسته به مجلس اعلای انقلاب اسلامی عراق به‌نام «سپاه بدر» که نیروی 3 هزار نفری آن، از عراقی‌های مهاجر به ایران بودند؛ از جمله اقدامات مبارزاتی ایشان بود که سازماندهی سپاه بدر و ایجاد اتحاد در میان عراقی‌ها برای مبارزه و یاری ایران در این نبرد نابرابر، خود نشان از قدرت بالای رهبری ایشان در شرایط دشوار آن روزها دارد. همچنین بعد از سقوط صدام سازمان بدر نقش مهمی در بخش سیاسی و امنیتی عراق ایفا کرد و در مبارزات علیه گروه تروریستی داعش نیز نقش مؤثری داشت.
آیت‌الله سید محمد‌باقر حکیم پس از سقوط رژیم صدام با وجود بی‌میلی مقامات اشغالگر و کارشکنی آنان، به عراق بازگشت و فعالیت سیاسی و اقامه‌ نماز جمعه در صحن مبارک امیرالمؤمنین(ع) را آغاز کرد، اما چند ماهی از بازگشت وی به عراق نگذشته بود که در اول رجب 1424 قمری مقارن با میلاد امام محمد‌باقر(ع)، پس از اقامه چهاردهمین نماز جمعه در حالی که از حرم امام علی(ع) خارج می‌شد، در پی انفجار دو خودروی بمب‌گذاری شده همراه بیش از یک صد نفر از نمازگزاران به شهادت رسید.
اکنون 19 سال از شهادت «رهبری حکیم» که تمام عمر خود را از کودکی تا شهادت در راه مبارزه برای رسیدن عراق به جایگاه واقعی خود در منطقه و جهان و برقراری وحدت و صلح و ثبات در این کشور صرف کرد، می‌گذرد و آنچه این روزها و با توجه به تحولات اخیر در عراق بیش از پیش احساس می‌شود، فقدان رهبری است که در درجه اول وحدت شیعیان و در گام بعدی یکپارچگی عراق را مدنظر قرار دهد.
عراقِ جدید بعد از سقوط صدام  در این سال‌ها با فراز و نشیب‌های بسیار سیاسی و امنیتی دست به گریبان بوده و هست، اما همواره توانسته از چالش‌های دشواری همچون داعش با سربلندی بیرون بیاید و همین امر نشان از این دارد که در صورت وجود رهبری مقتدر و آگاه این کشور ظرفیت و توان بازگشت به «عراقِ شهید حکیم» را دارد.