ریشه‌های داخلی کاهش نرخ ارز

گروه اقتصادی/ درحالی که شهریور و مهر سال 99 در دولت دوازدهم نرخ دلار رکورد تاریخی 32 هزار تومان را شکسته بود، در آخرین روزهای پاییز امسال دلار دوباره وارد کانال 30 هزار تومان شد. در آن مقطع برخی انتقادها به دولت سیزدهم درباره افزایش مجدد نرخ ارز مطرح شد. محدود شدن شدید درآمدهای ارزی دولت اعم از نفتی وغیرنفتی درکنارکسری بودجه سنگین به ‌عنوان ارثیه دولت دوازدهم باعث شده بود تا بازار ارز از آرامش فاصله بگیرد، اما پس از گذشت چندماه ازآغاز به کار دولت سیزدهم و با اصلاح سیاست‌های اقتصادی روند نزولی نرخ ارز شروع شد. حال با کاهش قابل توجه نرخ ارز برخی از سرگیری مذاکرات هسته‌ای را عامل این کاهش عنوان می‌کنند، این درحالی است که این مذاکرات در دولت دوازدهم هم وجود داشت و چندین بارعباس عراقچی رئیس تیم مذاکره‌کننده ایران در دولت دوازدهم و برخی مقامات اروپایی اعلام کردند به توافق نزدیک هستند، ولی شاهد کاهش یا ثبات نرخ ارز نبودیم. حال این پرسش مطرح می‌شود که چه اتفاقی باعث شده نرخ ارز در بازار کاهش یابد. در این زمینه شش کارشناس اقتصادی در گفت‌و‌گو با «ایران» مهم‌ترین دلایل افت نرخ ارز طی هفته‌های گذشته را بررسی کرده‌اند. به اعتقاد این کارشناسان، مسلماً مجموعه تصمیمات اقتصادی به همراه سیاست خارجی دولت سیزدهم بر نرخ ارز تأثیر دارد، اما هنوز تأثیر مذاکرات وین بر بازار ارز ایجاد نشده است. بررسی‌ها نشان می‌دهد افزایش 20 میلیارد دلاری درآمد کشور از بخش نفتی و غیر نفتی یکی از عوامل کاهش نرخ ارز عنوان می‌شود، به طوری که درآمد کشور از بخش صادرات غیرنفتی در 10 ماه سال گذشته 28 میلیارد دلار بود که در مدت مشابه امسال با رشد 10 میلیارد دلاری به بیش از 38 میلیارد دلار رسیده است. همچنین دیپلماسی اقتصادی و توسعه روابط با کشورهای همسایه نه تنها قدرت چانه زنی ایران را در مذاکرات وین تقویت می‌کند بلکه باعث افزایش درآمد کشور شده است. ایران تاکنون با کشورهای چین، روسیه، ترکمنستان، ترکیه، عمان، آذربایجان، ارمنستان و عراق تفاهمنامه تجاری و اقتصادی امضا کرده است.

کاهش قیمت ارز نتیجه سیاست های دولت رئیسی است

یحیی ‌آل‌اسحاق
وزیر اسبق بازرگانی
نرخ ارز مانند هر کالایی تابع عرضه و تقاضا است اما نگاه عرضه‌کنندگان و متقاضیان بیشتر از عرضه و تقاضا اهمیت دارد. در اواخر دهه 90 تقاضای ارز به‌دلیل بی‌اعتمادی در اقتصاد بود اما اکنون به نظر می‌رسد عرضه‌‎کنندگان ارز همان متقاضیان دیروز هستند و به‌دلیل اینکه بتوانند سرمایه ریالی خود را حفظ کنند در حال عرضه در بازار هستند که نتایج آن اکنون مشهود است. قطعاً مذاکره و برجام در نرخ ارز تأثیر دارد اما باید توجه داشت این بخش هنوز به نتیجه نرسیده و آنچه حاصل شده ناشی از تصمیمات اقتصادی دولت است.  به‌دلیل اینکه نرخ ارز در بودجه سال آینده 23 هزار تومان تعیین شده نرخ دلار پایین‌تر از این رقم نمی‌آید و با توجه به اقدامات گسترده اقتصادی و افزایش درآمدهای دولت ارقام 30 هزار تومانی هم اکنون دور از ذهن است. همه این موارد نشان می‌دهد دولت جلوی رشد نرخ ارز را گرفته اما کاهش آن کمتر از 23 هزار تومان نخواهد بود. یکی از اقدامات دولت سیزدهم مقابله با سوداگران ارز است و مانع فعالیت گسترده این افراد می‌شود.

دولت توانسته درآمدهای ارزی خوبی کسب کند

امرالله امینی
 استاد اقتصاد دانشگاه علامه طباطبایی
این روزها شاهد کاهش نرخ ارز در بازار هستیم اما باید توجه داشت هنوز پول‌های بلوکه شده ایران آزاد نشده که بخواهد تأثیری بر روند نزولی قیمت‌ها داشته باشد. اگر مذاکرات به نتیجه برسد پول‌های بلوکه شده که متعلق به بانک مرکزی است در اختیار این نهاد پولی و مالی قرار می‌گیرد و با دست بازتری نسبت به مدیریت بازار اقدام می‌کند. نکته قابل توجه دیگر اینجاست که کاهش نرخ ارز تا کجا ادامه دارد. به نظر می‌رسد نرخ ارز بین 24 تا 25 هزار تومان باقی می‌ماند و این ارتباطی به برجام ندارد. دولت در طول چند ماه گذشته توانسته در بحث افزایش درآمدهای ارزی اقداماتی انجام دهد که نتیجه آن اکنون در بازار ارز مشهود است. ضمن اینکه صادرکنندگان و واردکنندگان که نقش مهمی در نرخ ارز دارند اکنون تمایل  به تغییر این نرخ ندارند ،به این دلیل که ثبت سفارش‌های زیادی با نرخ 24 تا 25 هزار تومان چه در بحث صادرات و چه در بحث واردات انجام شده است. از سوی دیگر مدیریت ارزی بانک مرکزی باعث شده  تا کسانی که انتظار افزایش قیمت ارز را پیگیر بودند اکنون با فروش ارزهایشان یکی از بخش‌های پازل کاهش قیمت را تکمیل کرده اند.

توسعه همکاری با کشورهای همسایه راز آرامش ارزی

احسان سلطانی
کارشناس اقتصادی
از ابتدای روی کار آمدن دولت سیزدهم تصمیمات مهمی گرفته شده اما آن‌طور که انتظار می‌رفت نتیجه نداده و دلیل اصلی آن هم میراثی است که دولت دوازدهم به ریاست حسن روحانی برای دولت سیزدهم بر جا گذاشته است، ارثیه‌ای که جز بدهی ارمغانی برای دولت ندارد. زمانی که تحولات افغانستان آغاز شد ایران یکی از پایگاه‌های ورودی ارز را از دست داد و اگر قرار بود سیاست دولت دوازدهم پیگیری شود اکنون نرخ ارز بر این پایه قرار نداشت. دولت سیزدهم با توسعه روابط اقتصادی و تجاری خود با کشورهای همسایه تصمیم گرفت از شوک های ارزی جلوگیری کند. یک تحقیق و بررسی در زمینه ارز انجام داده‌ام که نشان می‌دهد افزایش نرخ ارز تنها در دولت دوازدهم 7 برابر شده است و این در حالی است که در هشت سال جنگ تحمیلی نرخ ارز در ایران رشد 5/3 درصدی داشت. بررسی عملکرد دولت های هاشمی رفسنجانی و حسن روحانی نشان می‌دهد افزایش نرخ ارز در دستور کارشان بوده و ارتباط آن با تحریم نوعی بهانه است. اتفاقی که باعث شد طی روزهای گذشته نرخ ارز در بازار کاهش یابد مقابله تیم اقتصادی دولت سیزدهم با مافیای بازار پول و ارز بود. میراثی که دولت قبل برای دولت سیزدهم بر جای گذاشته،  نبود تعادل در بازارهای مختلف است و هر بار که دولت قصد دارد دست به اقدامات توسعه‌ای بزند با بر هم خوردن تعادل در یک بازار مواجه می‌شود. با این حال دولت سیزدهم توانسته با ارتباط بیشتر با همسایگان بازار را به کنترل خود در آورد. ضمن اینکه اگر برجام به نتیجه برسد دوباره این بازار دستخوش تحول خواهد شد.

عضویت در پیمان شانگهای و ارتباط با همسایگان باعث افزایش درآمدها شد

بیژن عبدی
کارشناس اقتصادی
روی کار آمدن دولت سیزدهم با تحریم‌های گسترده بین‌المللی و کسری بودجه زیاد همراه بود. با اینکه نگاه دولت دوازدهم به کشورهای غربی برای حل بحران اقتصادی ایران بود دولت سیزدهم ایجاد روابط با همسایگان و توسعه ارتباطات تجاری و اقتصادی با کشورهایی که شریک استراتژیک ایران هستند را در نظر گرفت. رئیس‌جمهور و وزیر امور خارجه در این باره اعلام کردند برجام را پیگیری می‌کنند اما منتظر کشورهای غربی نمی‌مانند. عضویت در پیمان شانگهای یکی از این موارد بود. به طوری که دولت قبل پیگیر برجام بود و به نتیجه نرسید دولت سیزدهم به محض روی کار آمدن عضویت در سازمان اقتصادی شانگهای را پیگیری کرد و به نتیجه رسید. همچنین به امضا رسیدن توسعه روابط با کشور همسایه مانند روسیه عاملی برای مقابله با نوسانات ارزی محسوب می‌شود و علی رغم اینکه برخی لایه‌های تفکری در کشور به‌دنبال تخریب روابط ایران و روسیه هستند اما توسعه روابط دو کشور باعث خواهد شد هر دو طرف از تجارت نفع ببرند و به اصطلاح تجارت برد-برد را پیگیری کنند. تجارتی که اکنون دولت سیزدهم با کشورهای همسایه و چین انجام می‌دهد تا پیش از روی کار آمدن دولت سیزدهم نیاز به مجوز کشورهای غربی را داشت اما اکنون مشخص شده اهتمامی وجود نداشته است. تقریباً همه دولتها به‌دنبال صرف درآمدهای شیرین و بی‌زحمت نفت هستند اما با اینکه درآمد دولت فعلی افزایش یافته به‌دنبال هزینه‌کرد در بخش‌های جاری نیست.

اقدامات تیم اقتصادی دولت باعث کاهش نرخ ارز شد

سجاد پادام
کارشناس سابق مرکز پژوهشهای مجلس
بخشی از کاهش نرخ ارز متأثر از خبرهای خوب مذاکرات برجام بوده اما نکته مهم اینجاست اگر مذاکرات به نتیجه نرسد مانند دولت قبل که همه توان خود را در این راه گذاشته بود در بازارها نوسان ایجاد نمی‌شود. دولت گذشته که برجام را به نتیجه رساند همه تخم‌مرغ ها را در یک سبد قرار داد و زمانی که امریکا از برجام خارج شد به ‌دلیل وابستگی اقتصاد ایران به کشورهای غربی آسیب زیادی دید اما در طول فعالیت دولت سیزدهم شاهد توسعه روابط با ترکمنستان، آذربایجان، روسیه، چین، عراق، عربستان سعودی و سوریه هستیم که همین موضوع امنیت سرمایه‌گذاری  را در کشور بالا می‌برد. زمانی که امریکا از برجام خارج شد کشورهای اروپایی به‌دلیل اینکه ایران دست به اقدامی نزند و همچنان تعهدات برجامی را حفظ کند ایجاد خط اعتباری میان ایران و اروپا را پیشنهاد دادند که تنها یک تراکنش به‌عنوان تست انجام شد. هنوز هم همان تحریم‌ها برقرار است اما دولت توانسته با افزایش درآمدهای نفتی و غیر نفتی و همچنین توسعه روابط با همسایگان از نوسانات بازار ارز بکاهد. البته اقدامات تیم اقتصادی دولت را نیز نباید نادیده گرفت. از زمانی که احسان خاندوزی تصدی وزارت امور اقتصادی و دارایی را بر عهده گرفت با وجود کسری بودجه از پایه پولی استفاده نکرد و باعث شد تورم در ابتدا روند افزایشی را طی نکند و اکنون آمارها گواه آن است که این نرخ در حال کاهش است.

افزایش درآمدهای ارزی باعث رشد عرضه ارز و کاهش قیمت در بازار شد

میثم رادپور
کارشناس اقتصادی
سال 97 نرخ ارز یکباره از پایه سه هزار تومان خارج شد و به قله‌های جدیدی رسید. نرخ دلار در آن سال به حوالی 20هزار تومان رسید و دلیل اصلی آن سرکوب نرخ ارز و تورمی بود که در سال‌های قبل تجمیع شده بود و یکباره فنر قیمتی رها شد. در همین راستا گرانی نرخ ارز، افزایش تورم را رقم زد و از آنجایی که افزایش تورم دوباره باعث افزایش نرخ ارز می‌شود، نرخ ارز به بیش از سی‌هزار تومان در سال گذشته رسید. تورم 40درصد در طول سال‌های گذشته سقف تورمی ایران بوده اما نوسانات ارزی در سال‌های اخیر باعث شده این میزان تورم به‌عنوان پایه شناخته شود. اقدامی که دولت سیزدهم باید انجام دهد این است که از سرکوب قیمتی جلوگیری کند. با این حال اقداماتی در اقتصاد ایران انجام شده که نرخ ارز در روند نزولی قرار گرفته است. خبرهایی که از وین می‌رسد نشان از دستیابی به توافق ایران با کشورهای غربی است و یکی از عوامل کاهش نرخ ارز در بازار است اما باید توجه داشت که افزایش درآمدهای ارزی باعث رشد عرضه ارز و کاهش قیمت در بازار شده است. قطعاً رویکرد ایران در زمینه تجارت بخصوص بخش صادرات باید تغییر کند تا نوسانات و شوک ارزی همانند سال‌های گذشته اتفاق نیفتد.