کشف زبان روی صحنه

کیان مفاخری
خبرنگار
گروه تئاتر «چرک‌نویس» از شهر بیجار (استان کردستان) امسال برای پنجمین بار در شش سال اخیر با نمایش «سالخوردگی» به نویسندگی باقر سروش و کارگردانی مشترک یاسر هاشم‌زاده و کامران جباری در جشنواره تئاتر فجر حضور دارد. چرک‌نویس یک گروه منسجم است که هسته اصلی تشکیل‌دهنده آن، تحصیلات آکادمیک تئاتر دارد. سر و ریخت اجراهای این گروه نشان می‌دهد که تمرین‌های طولانی‌ای برای کارهایشان داشته‌اند و تئاتر برای آنها باری به هر جهت و صرفاً حضور و شرکت در جشنواره‌ها نیست. نشان می‌دهد آنها مقهور مفهوم پوسیده «تئاتر شهرستان» نشده‌اند و با وجود فاصله فیزیکی طولانی با مرکز، در بطن تحولات تئاتر هستند و همیشه تجربه‌ می‌کنند. «باقر سروش» نویسنده ثابت گروه است و با وجود اینکه ساکن بیجار نیست، اما رابطه‌اش را با گروه حفظ کرده است. حضور مستمر و متناوب این گروه در جشنواره تئاتر فجر امکان رصد کردن را فراهم می‌کند. نمایش «سالخوردگی» یکی از این امکان‌ها است.

در مورد گروه چرک‌نویس بگویید؟
یاسر: ما بیشتر از پانزده سال است که شکل گرفته‌‌ایم. همه جوان و تازه کار بودیم. دانشگاه هم رفته بودیم و می‌دیدیم تئاتر نه تنها در بیجار، بلکه در استان بی‌رمق شده است و... .
کامران: البته بگویم که سنت تئاتری در بیجار همیشه جان‌دار بوده است. اجرای عموم در بیجار همیشه جدی بود و مخاطب خاص خودش را داشت.
یاسر: حالا ما این وسط می خواستیم هم کار تجربی کنیم، هم مخاطب را از دست ندهیم. کار اندکی سخت بود، چون مخاطب به تئاتر ژست و متن کلاسیک و کلام فاخر عادت کرده بود و حالا ما داشتیم ضد جریان عمل می‌کردیم.
کامران: البته این مسیر با غلامرضا همتیان و فارس باقری و حمید مرادویسی که از هنرهای زیبا آمده بودند شروع شده و جرقه‌اش زده شده بود، اما آنها به نوعی رفته بودند. باقر سروش که هنرهای زیبا قبول شد به ما پیوست و متصل و پیوسته برای ما متن نوشت. ارتباط با دوستان پیوسته باقی ماند، بخصوص افرادی مثل فارس باقری که استاد دانشگاه بود و در بطن تئاتر روز قرار داشت و همیشه به گروه ما مشاوره می‌داد.
چرا فقط با باقر سروش کار می‌کنید و کمتر از نمایشنامه‌های دیگران کار کرده‌اید؟
کامران: البته از فارس باقری، یا پیام لاریان یا پویا سعیدی هم کار کرده‌ایم. اما پروسه با باقر چیزی است که ما با آن بهتر جلو رفته‌ایم. باقر چون فضا را می‌شناسد و بیجار زندگی کرده، بستر را خوب می‌شناسد. او به‌طور اختصاصی برای اجرا در بیجار می‌نویسد... .
یاسر: نه به این معنا که اجرا با خصایص بومی بنویسند، نه. او جهان مخاطب ما را می‌شناسد. در انتخاب تم و موضوعش دقیق‌تر است، مثلاً به هیچ‌وجه متنی که فضای آن آپارتمانی باشد برای ما نمی‌نویسد  چون ما هنوز وارد زیست آپارتمانی نشده‌ایم.
کامران: جغرافیا را در فضای متن بی‌معنی می‌کند و کنش را اهمیت می‌بخشد. اگر سراغ شاه‌لیر می‌رود، تا جایی که جا دارد پرهیز می‌کند از گفتن جغرافیای متن. اگر در «پستو» سراغ یک خانواده می‌رود که هر کسی از جایی آمده، جاها را نمی‌گوید. خلاصه اینکه اینها هم برای باقر مهم است، هم برای ما و در موردش ساعت‌ها گپ زده‌ایم.
یاسر: مثلاً امسال در جاده دیوان‌دره به بیجار تصادف زیاد اتفاق افتاده بود و آدم‌های زیادی کشته شده بودند. توی جشنواره استانی همه راجع به این موضوع حرف می‌زدند. باقر گفت کار سال بعد راجع به یک جاده است که تصادف در آن زیاد است. همه دوست داشتیم ایده را. بعد ایده‌پردازی کردیم... .
کامران: حالا اگر آن جاده توی متن باقر یا توی اجرا بیاید، قطعاً جغرافیای واضح نخواهد داشت، اما برای مخاطب آشنا خواهد بود. مخاطب آن آمبیانس را دریافت خواهد کرد با آن‌که ساخت آن آمبیانس سخت است.
شیوه کاری شما به چه شکل است؟
کامران: ما تمرین زیاد می‌کنیم. برای سالخوردگی هشت ماه، روزی چهار الی پنج ساعت تمرین کردیم. تمرین معجزه می‌کند. مهم‌ترین مرحله برای ما گذر کردن از کارکرد اطلاعات متن است. اینکه مخاطب فقط شنونده رشد و پیشرفت قصه نباشد. اینجاها ما بیشتر می‌ایستیم.
یاسر: ساخت آن آمبیانس‌ها گاهی فرسایشی می‌شود، اما می‌دانیم جای درست آنجاست.
کامران: ما یک هسته اصلی ثابت داریم که با این شیوه آشناست. هر سال هم تعدادی بازیگر جدید داریم. پروسه اصطکاک ما با متن و ایده اجرایی، پروسه‌ای آموزشی برای بازیگرهای جدید می‌شود. در این پروسه، بازیگرهای جدید قطعاً پرسش‌هایی دارند که حتی با ساده بودن می‌تواند چالش برانگیز
باشد... .
یاسر: گاهی همین پرسش‌های ساده مثل آب یخ است روی سر ما. واقعاً چکار داریم می‌کنیم. برای چی تئاتر کار می‌کنیم؟ اصلاً برای مخاطب این پروسه جانکاه مهم است؟
کامران: و دوباره ما هستیم و سؤال اساسی که چرا تئاتر کار می‌کنیم و دوباره کشف چرایی کار کردن و در خلال آن دوباره بازخوانی نسبت اجرا با مخاطب و مفاهیم پایه‌ا‌ی و... .
در مورد مخاطب در بیجار بگویید؟
کامران: همیشه در بیجار تئاتر وجود داشته، همچنان که همیشه مخاطب وجود دارد. از خیلی پیشتر از اینها تا زمان افرادی مثل فرهاد اصلانی، سعید آقاخانی، علیرضا و غلامرضا همتیان، حمید مرادویسی و باقر سروش. این دوستان همه آکادمیک بودند و مانند ما همین پروسه مخاطب شناسی را داشته‌اند .
یاسر: مثل همه جا البته این مخاطب یک مفهوم عام نیست. بسته به نوع اجرا، نوع او هم تغییر می‌کند، به‌طور مثال در اجراهای ما به زبان کردی مخاطب بیشتری داریم، تا جایی که اتفاق افتاده سی روز اجرا برویم. برای تئاتر شهرستان سی روز خیلی زیاد است.
کامران: این را هم بگویم تئاتر با زبان کردی برای گروه چرک‌نویس هم خیلی مهم است. این موضوع در نسل‌های قبل از ما نبوده و اگر بوده به نوعی کارکرد طنز داشته است. ما می‌خواستیم جدی وارد این حوزه بشویم، البته در دیگر شهرها تئاتر کردی فعال بود و سابقه داشت... غلامرضا همتیان اولین کسی بود که این کار را کرد.
یاسر: خلاصه اینکه تئاتر کردی هم برای ما شکل تجربی داشت. کشف آن زبان روی صحنه، انتخاب متن‌ها و فضاهای مناسب برای آن زبان و خیلی چیزهای دیگر فضا را به سمتی برد که فی‌المثل هنرمندی چون غلامرضا همتیان فقط و فقط روی تئاتر کردی بایستد و پژوهش کند و ما را آموزش دهد تا رشد کنیم.
کامران: در حقیقت در خلال تئاتر کردی ما وارد یک پروسه دیگر آموزشی شدیم، پروسه‌ای که روی تئاتر به زبان فارسی هم تأثیر گذاشت.
در مورد اجرای امسال بگویید؟
یاسر: «سالخوردگی» خوانشی از «شاه‌لیر» شکسپیر است و اولین زورآزمایی ما با شکسپیر محسوب می‌شود. با کامران مدتی بود درگیر شکسپیر شده بودیم و از باقر که چند کار در تهران روی شکسپیر کرده بود خواستیم دراماتورژی شاه‌لیر را بکند.
کامران: باقر دوباره به گروه ملحق شد و در اولین چالش به خاطر کمبود تعداد بازیگر، تصمیم بر آن شد که نقش دامادها در متن اصلی حذف و دخترها برجسته شوند.
یاسر: این چالش‌ها باور کنید گاهی خیلی مادی است. فقط و فقط به دلیل کمبود بازیگر مرد، متن باقر به سمت خوانشی زنانه از «شاه‌لیر» رفت، خوانشی که دیدیم جذاب شده و پیرامونش لازم است کارهای پژوهشی‌مان را به روال قبل داشته باشیم. در کنارش موضوع سن و سال کاراکترها که شاید خیلی حاشیه‌ای باشد در این اجرا برای ما مهم شد و اسم سالخوردگی هم به این دلیل انتخاب شد و پیشنهاد کامران بود.
کامران: در ادامه چالش مواجهه ما با یک کار کلاسیک بود. چالش نوع ژست در بازی این متن، چالش ساختن آمبیانس با آن ژست‌ها. چالش رفتن یا نرفتن به سمت فرم. میزان استفاده از فرم و همه آن چیزی که به‌طور قطع در هر گروه و در مواجهه با هر متنی وجود دارد.
در رابطه با فرایند حضورتان در تئاتر فجر توضیح دهید.
کامران: سخت، جانکاه و در مسیر فرسایشی. رقابت در جشنواره استانی، بعد منطقه‌ای و حالا هم به‌خاطر کرونا فقط قرار است دو روز در جشنواره باشیم،یعنی عملاً خستگی به جان گروه ماند.
یاسر: من این قانون را واقعاً نمی‌فهمم. چطور است در تهران همه اجراها تا قبل از جشنواره فول می‌رود؛ به جشنواره که می‌رسد اینقدر سختگیرانه می‌شود.