احتمال دارد ببارد

احسان گرایلی
کارگردان تئاتر
پیش از هر چیز خیلی خوشحال بودم از اینکه این نمایش در روزهای اجرا با چنین استقبالی مواجه شده بود. استقبال گسترده‌ای که امکان تهیه بلیت را حداقل یکی دو هفته به تعویق می‌انداخت و این تجربه، دیریاب بود برای من در تئاتر و چقدر حال خوبی دارد در یک سالن مملو از جمعیت نمایشی را به تماشا بنشینی. نمایشی که در نگاه نخست طراحی صحنه و لباسی خوب و هماهنگ و خلاقه دارد. احتمالات، محاکات کتابخانه‌ای‌ است که قرن‌ها پرورده شده است، بزرگ و بزرگ‌تر شده است. روایت قومی که در طی این اعصار تولید دانش کرده است و به قول نویسنده کتاب‌های کلفت و نازک به قفسه‌های این گنجینه افزوده است؛ اما نتوانسته تولید آگاهی کند. دانش به منزله‌ علم به پیشنهاد احتمالات نتوانسته منجر به آگاهی به مثابه یک کنش مسئولانه‌ اجتماعی و عمل بخردانه‌ای بشود. نقطه‌ جذاب عزیمت نمایش احتمالات اینجاست. ما را با خود به سطرهای پراکنده‌ای از این جریان تولید اندیشه می‌برد. نمایش برای ما انبوهی از کلمات درهم ریخته‌ معلقی‌ است که در فضا شناورند. کلماتی که تلاش می‌کنند تجسد پیدا کنند و روایتی واحد را ایجاد و معنایی خلق کنند. نمایش احتمالات به قلم شیرین و جوان‌ علی‌شمس، تلاش می‌کند کلمه را بازشناسی کند و روایت را باز‌تولید. برای همین است که ما را، با سطحی از دانش، در مواجهه‌ دیگرگونه‌ای با قصه‌های آشنا، دعوت می‌کند که با کلمات، آدم‌های نمایش را از برخورد و درهم‌آمیختگی با آنچه تاریخ است، شناسایی و پیگیری کنیم. یکی از اصلی‌ترین نقدهای جامعه‌ای که احتمالات در آن نفس می‌کشد، وجود مردمی هستند که حافظه‌ تاریخی ندارند. ما اگر بلد بودیم تاریخ را درک می‌کردیم تاریخ را؛ تاریخ در ما هی به هی نمی‌زایید. مَثلی داریم، که آدم عاقل از یک سوراخ دو بار گزیده نمی‌شود. این مثل یعنی خیلی‌ها دارند هی به هی گزیده می‌شوند و کلمات مَثل، هی به هی دارند تلاش می‌کنند تجربه‌ای را یادآوری کنند. تلاشی که از پی فراموشی، ناکارآمد باقی می‌ماند. احتمالات در کتابخانه‌ ملی اتفاق می‌افتد و با ذهن پرسشگری آغاز می‌شود که در پی یافتن پاسخی‌ است که او را در پرسش بعد فرومی‌غلتاند. انگار این کار غباری را از روی کلمات برمی‌دارد و رستاخیزی تازه آغاز می‌شود. سطور کتاب‌ها جان می‌گیرند و ما را به تماشای جان‌بخشی مردگانی دعوت می‌کنند که قرن‌هاست در گور خفته‌اند.
احتمال دارد نبارد
علی‌شمس در احتمالات گویی نقدی به فراموشی دارد. نقد به دانشی که به کنشی نینجامیده است. خود، آگاه است که این مسیر ناگزیر کتاب احتمالات علی‌شمس نیز هست. کتاب نازکی که عطفی هم ندارد و لابه‌لای این حجم عظیم کتاب‌های کتابخانه به فراموشی سپرده خواهد شد. اما امید دارد روزی جایی کسی سراغش را از کتابداری بگیرد. فارغ از اینکه این پیش‌فرض را بپذیریم یا نپذیریم، ما در این نمایش بیش از اینکه با احتمالات طرف باشیم، با امکانات مواجه می‌شویم. نمایش سعی می‌کند خلاقه باشد و با خلق تصاویر متکثر، رنگ‌های متنوعی ایجاد کند و ریتم را هدایت کند. اما گاهی این تلاش خلاقه بودن، بیش از حد به رخ تماشاگر کشیده می‌شود و هنوز خام و ناپخته در روند اجرا رها می‌شود. پیشنهادهایی که در بازی یک کاراکتر حتی نمایان شده و رها می‌شود. پیشنهادهایی که گاه کارگردان‌های دیگری را به یاد می‌آورد که آن تم را در اثر خود تنی‌تر کرده بودند. این ویژگی از متن به اجرا تحمیل می‌شود و کارگردان را مجبور به چنین طراحی می‌کند.
متن گاهی به چاهی که نقطه آغاز خود است فرو می‌غلتد، یعنی ادعای متن این است که تولید این دانش به مثابه علم که منجر به آگاهی اجتماعی نشده است تاریخی اسفبار را رغم می‌زند. اما گاهی کتاب احتمالات علی‌شمس خود در این چاه فرو می‌غلتد و کدو را ندیده وارد اسطبل می‌شود. و چراغی روشن نکرده رها می‌شود بی‌شک نویسنده‌ هوشمندی دارد احتمالات، که در سیر متن روندهایش را ناخودآگاه تصحیح می‌کند. اما نقدی که بر این اثر باقی می‌گذارد احساسی از آگاهی و دانش است و نه خودآگاهی دانش. متن جایی میان کاتب و مکتوب گیج می‌زند. پراکندگی روایات و جابه‌جایی از منظر نویسنده در مواجهه با روایات گاهی منطق خود را از دست داده یا حداقل امکان ارتباط با مخاطب را از دست می‌دهد. ولی مخاطب در برخورد با اثر، مقهور ادبیات آن می‌شود و احتمالی از معنا را متصور می‌شود. مخاطب بیشتر از معنا احساسی از معنا خواهد داشت. این مسأله در فرم اجرا، مسبب حسی از شلختگی و درهم‌ریزی است. اگر انتخاب‌ها کمی دقیق‌تر صورت می‌گرفت و فقط یک چیزهایی حذف می‌شد و مهار زیاده‌گویی کشیده می‌شد، هم متن و هم اجرا و در پی آن مخاطب فرصت تأمل بیشتری داشت. فرصتی که تصویرها را خواناتر می‌کرد و سکوت‌ها را شنیدنی‌تر. احتمالات برای من به تصویر کشیدن مواجهه‌ «ما»ی اجتماعی بود، با تاریخ و اندیشه‌مان. مواجهه‌ای از جنس همان پوستینی که اخوان ثالث می‌گوید برایمان از نیاکان باقی مانده است. اما خود گرفتار همان فریب آگاهی شده گاهی و زیاده تلاش می‌کند خودش را به رخ بکشد. فارغ از اینکه ببارد یا نبارد احتمالات پیشنهاد تأمل‌برانگیز و جذابی بود برای دیدن.