مسأله رویکرد منطقی در تئاتر ایران

محسن خیمه دوز
منتقد
در هر هنری، از جمله در هنر تئاتر، نوع رویکرد عقلانی که بر آن مسلط است سرنوشت آن را در بازار هدف تعیین می‌کند و اگر چنین رویکردی ضعیف باشد و غیرعقلانی، هنر و از جمله تئاتر مخاطبش را از دست خواهد داد. اگر بپذیریم که تئاتر ترکیبی از سه گانه بازیگر، صحنه و تماشاگر است، با رویکرد غلط تئاتری بخش سوم هر اثر نمایشی نیز از بین می‌رود. تبلیغات بخشی از این رویکرد است اما همه آن نیست. آنچه رویکرد عقلانی به تئاتر را تشکیل می‌دهد، تعیین نسبت آن با بازار هدف است. اینکه مشخص شود تئاتر برای چه کسانی و برای چه هدفی ساخته می‌شود؟
در مقایسه با سینما و موسیقی، تئاتر ماندگاری کمتری دارد، زیرا نه فیلمی از آن ساخته می‌شود که جایی نمایش داده شود، نه امکان دوباره به صحنه بردنش به راحتی فراهم می‌شود (مشکلی که در مورد سینما و موسیقی وجود ندارد) اگر هم فیلمی از یک نمایش تئاتری ساخته می‌‍شود با آن استقبالی که از یک اثر سینمایی می‌شود (فیلم کوتاه، مستند یا داستانی بلند) روبه‌رو نمی‌شود. ضمن اینکه در بین اهالی تئاتر، این پیش‌فرض غلط و غیرعقلانی نیز وجود دارد که دوباره یا چندباره به صحنه بردن یک اثر نمایشی انگار که کسر شأن تئاتر است در حالی که هزاران بار نمایش دادن یک فیلم سینمایی یا پخش شدن یک ترانه و یک اثر موسیقایی نشانه محبوبیت آن فیلم و آن اثر موسیقایی است. در چنین شرایطی که از یک‌سو آن پیش‌فرض غلط و غیرعقلانی درباره تئاتر وجود دارد و از دیگر سو تنگناهای محیطی، مالی و متنی مانع خلق یک اثر تئاتری ماندگار است، تنظیم رویکرد عقلانی برای تئاتر بسیار ضروری است. تجربه نشان داده است که جشنواره‌ها و جایزه‌هاشان در تنظیم این رویکرد عقلانی ناکارآمدند، زیرا آنها در جهت اهداف خاص خودشان از آثار تئاتری استفاده ابزاری می‌کنند. هر چند در این استفاده ابزاری ممکن است برخی آثار بدرخشند یا به شهرتی برسند اما در مجموع به این رویکرد غیرعقلانی عادت می‌کنند که: «جشنواره، بازار هدف تئاتر است» و این غلط‌ ترین و غیرعقلانی‌ترین رویکردی است که ممکن است تئاتر و فعالان تئاتر به آن دچار شوند. تئاتر ایران سال‌هاست فاقد رویکرد منطقی در بازار هدف است. تئاتر ایران بازار هدف خود را مدت‌هاست گم کرده است و انگار در طول سال تلاش می‌کند تا اثری را برای جشنواره سال بعد تهیه کند و از آن بدتر، وقتی اثرش انتحاب نشد گمان می‌کند به یک شکست هنری رسیده است و تمام زحماتش بر باد رفته است، و از آن بدتر، وقتی چند جایزه هم می‌گیرد به این نتیجه می‌رسد که پیشرفتی در کارش بوده و با همین پیش‌فرض غلط در کارش درجا می‌زند بی‌آنکه بداند.
از جشنواره و مسئولان برگزاری آن نمی‌توان انتظاری بیش از آنچه تاکنون دیده‌ایم داشت. جدا از برخی از گاف‌های اجرایی که دیدنش آن هم بعد از چهل سال سابقه اجرایی، به‌راستی حیرت‌انگیز و تأسف‌آور است، در بهترین حالت، جشنواره فقط از محصولات تئاتر استفاده ابزاری می‌کند تا هدف خود را تأمین کند، اما تنظیم رویکرد عقلانی برای تئاتر بویژه در تنظیم رابطه تئاتر با بازار هدف، فقط در انحصار جامعه تئاتری است تا بتواند به یک «پیوند زیباشناختی بین تئاتر و مخاطب تئاتر» برسد. پیوندی که امروز تبدیل شده به «پیوند تجاری بین تئاتر و بازار تئاتر». و گروه‌های تئاتری آنقدر که برای کار تبلیغ می‌کنند تا بازاری به دست آورند، از تأثیر زیباشناختی کار خود بر مخاطب غافل‌اند، به طوری که امروزه به جایی رسیده‌ایم که در تبلیغ پفک‌نمکی و تبلیغ یک اجرای صحنه‌ای از یک مدل تبلیغ و بازاریابی استفاده می‌شود در حالی که بازار هدف پفک‌نمکی و بازار هدف یک اثر تئاتری کاملاً متفاوت است. در چنین وضعیتی اثر تئاتری که از ماهیت استتیک برخوردار است منزوی شده و نادیده می‌ماند و آثاری که در حد و اندازه پفک‌نمکی‌اند می‌درخشند و فضا را از آن خود می‌کنند. در چنین وضعیتی به ندرت می‌توان اثر ماهیتاً هنری را یافت که مخاطب زیاد هم داشته باشد و اگر چنین وضعیتی ایجاد شود حتماً اتفاقی است و نه از روی عقلانیت و تحت تأثیر رویکردی عقلانی.
اولین شرط دست‌یابی به یک رویکرد عقلانی در هنر تئاتر این دیار شناخت «رویکرد مسأله‌محور» در منظومه زیباشناسی این هنر است و آن رویکرد، پیوند مسأله‌محور محتوای متن با مخاطب اثر تئاتری است. وقتی این مسأله بد شناخته شود یا شبه‌مسأله جای مسأله را بگیرد، اولین چیزی که قربانی می‌شود، زیباشناسی اثر تئاتری است و با قربانی شدن زیباشناسی اثر تئاتری (و هنری)، خود اثر تئاتری (و هنری نیز) از بین می‌رود. تئاتری هم که زیباشناسی روایت را از دست داده باشد برای ماندن و جلوه‌گر شدن ناگزیر است به قشنگ‌سازی و تزئین و بزک کردن خود بپردازد تا بتواند در بازار هدف بماند که البته این ماندن چیزی جز نماندن نیست. اینکه آیا جشنواره تئاتر طی این چهار دهه توانسته به غنای تئاتر بیفزاید یا نه، موضوع پژوهش دیگری است اما منطقاً می‌توان دریافت که چون هدف جشنواره، برون‌تئاتری است و نه درون‌تئاتری، بنابراین رویکرد عقلانی برای تئاتر ایران باید برمبنای مسأله‌های درونی جامعه تئاتری و بر مبنای مسأله‌های تاریخی که تئاتر هم بخشی از آن است، تنظیم شود. و این نیازی است که تئاتر ایران هنوز به آن پاسخ نداده است. بدون شناخت زیباشناسی در روایت مسأله‌محور و بدون رهایی از شبه‌مسأله‌های تحمیل شده به تئاتر ایران، و بدون توجه به جایگاه تاریخی تئاتر در ایران، رویکرد عقلانی برای آثار تئاتری، بویژه در تنظیم بازار هدف، حاصل نخواهد شد. نتیجه آنکه بدون چنین رویکرد عقلانی، آثار تئاتری در ایران، ابزاری بیش نخواهند بود.