پیشکسوت‌ها فراموش‌شدنی نیستند

ندا سیجانی - چند دوره‌ای است مسئولان برگزارکننده جشنواره موسیقی فجر، به تجلیل از پیشکسوتان و استادان این حوزه می‌پردازند تا به بزرگان این حوزه ادای احترام داشته باشند. بر این اساس قراراست درمراسم اختتامیه
سی و هفتمین جشنواره موسیقی فجر، بزرگداشتی برای مرتضی اعیان (نوازنده و مدرس تنبک)، آذرنوش صدرسالک (نوازنده و مدرس هارپ) و فرج علیپور (نوازنده کمانچه و از چهره‌های سرشناس موسیقی لرستان) برگزار شود.

نسل امروز نگاهشان به موسیقی تغییر کرده

مــرتــضی اعیـــــان ازهنرمندان قدیمی ساز تنبک است که شاید نامش کمتر به گوش رسیده باشد اما هنر نوازندگی‌اش مــانــــــدگاراســـت و استادی صاحب سبک در این عرصه بوده است. این هنرمند سال 1325 در تهران  در خانواده‌ای اهل هنر و موسیقی متولد شد و تشویق‌های برادرش موجب شد به نوازندگی تنبک روی بیاورد: «حدودا 11 سال داشتم، برادر بزرگم نوازنده ویولن بود و به من پیشنهاد کرد ساز تنبک را یاد بگیرم و در کنار یکدیگر ساز بنوازیم. من هم از این پیشنهاد بسیار خوشحال شدم و قبول کردم و برای من معلم گرفتند. اولین استادم شادروان حسین خرسندی بود یک سال نزد ایشان درس گرفتم و استاد دیگر امیرناصر افتتاح و یکسال هم نزد ایشان تنبک نوازی آموختم و البته به همراه آقای افتتاح به یک برنامه رادیویی مخصوص کودکان رفتیم و چند جلسه‌ای برای تمرین دراین برنامه شرکت کردم و با آن گروه تنبک نوازی می‌کردم. چون مسیر رفت و آمد برایم مشکل بود از ادامه حضور در این برنامه کناره‌گیری و عذرخواهی کردم. روزها به تمرینات خانگی مشغول بودم و چند سالی گذشت و انگیزه‌ای برای نواختن ساز نداشتم و احساس می‌کردم با این تمرینات به یک روند تکراری رسیده‌ام و تصمیم گرفتم سازم را کنار بگذارم تا آنکه بعد چندسال با واسطه آشنایی برادرم با آقای رضوی سروستانی آشنا شدم وآقای رضوی از من خواست به مرکز حفظ و اشاعه موسیقی بروم و با دیگراعضا و هنرمندان این مرکز همکاری کنم. اما در پاسخ به ایشان گفتم سال‌های بسیاری است که ساز نمی‌نوازم و چندان علاقه‌ای به کارکردن ندارم تا آنکه با اصرار آقای رضوی چند روز بعد به آدرسی که داده بود رفتم و با همراهی او، نزد آقای دکتر داریوش صفوت رفتیم. ایشان من را معرفی کردند و صحبت کوتاهی درخصوص آموزش‌هایی که دراین زمینه داشتم انجام شد و بعد از آن این ارتباط و آشنایی ادامه پیدا کرد.»
مرتضی اعیان درمدت حضورش در مرکز حفظ و اشاعه موسیقی ایران با افرادی چون حسین علیزاده، جلال ذوالفنون، داوود گنجه‌ای، داریوش طلائی، محمد مقدسی، خانم مانی‌زاده و رضوی سروستانی همکاری کرد و آلبوم‌های بسیاری دراین زمینه تولید و منتشر شد؛ مانند کارهایی که با خانم پریسا و آقای رضوی سروستانی ضبط گردید یا آلبوم «حصار» یا «سواران دشت امید» اثرحسین علیزاده که با گروه چاووش و در رادیو ضبط شد و همچنین اثرمعروف «مال کنون» به آهنگسازی عطاءالله جنگوک و با صدای مسعود بختیاری که بسیار زیبا است: «زمانی که در مرکز حفظ و اشاعه بودم به غیر از من آقایان ناصر فرهنگ فر، بهمن رجبی و محمود فرهمند هم دراین مرکز فعالیت داشتند و بعد از مدتی آقای محبی هم به این مرکز آمد. نحوه اجرای نوازنده‌ها و اخلاق و رفتارشان با گروه را مسئولان گروه در نظر می‌گرفتند و فردی را انتخاب می‌کردند که به لحاظ اجرایی و اخلاقی با گروه هماهنگی داشته باشد و البته در دیگر سازها هم این نگاه وجود داشت.»
او همچنین با موسیقی‌دانان مختلف مانند محمدرضا شجریان، رضوی سروستانی، جلال ذوالفنون، محمدعلی کیانی‌نژاد، داریوش طلایی، داریوش پیرنیاکان، حسین عمومی، حمید متبسم، مجید درخشانی، رضا شفیعیان، جمشید عندلیبی و…، کنسرت‌های متعددی در کشورهای مختلف اجرا کرده‌ و در آن روزگار با اعضای گروه موسیقی چاووش هم همکاری داشته است: «آقای علیزاده و لطفی اکثراً مرکز بودند و بعد از مشکل کوتاهی که بین دوستان در مرکز و آقای دکتر صفوت پیش آمد تعدادی از این دوستان از مرکز بیرون رفتند و گروه چاووش را تشکیل دادند مانند آقایان لطفی، مشکاتیان، شکارچی، فرهنگ فر، حسین علیزاده و به اتفاق برادران کامکار و در آنجا فعالیت داشتم و البته بعد از مدتی دوباره این دوستان به مرکز حفظ و اشاعه موسیقی بازگشتند.»
او درباره جشنواره موسیقی فجر می‌گوید: «درهیچ سال و دوره‌ای در این جشنواره نبودم. در واقع دعوتی صورت نگرفته است، هر چند شاید دیدگاه‌ها تغییرکرده باشد و نسل امروز نگاهشان به موسیقی تغییر پیدا کرده و کمتر توجهی به آثار و خود پیشکسوتان می‌شود و امسال هم به همت برخی دوستان این دعوت و بزرگداشت شکل گرفت. نمی‌دانم برنامه‌ریزی به چه صورت است اما بهتر است نام و یادی از هنرمندان قدیمی داشته باشند.»

زندگی هنری من به سه فصل تقسیم می‌شود

آذرنــــــــــــــــــــوش صدرسالک تنها نوازنده سازهارپ درایـــران اســـــت، ‌سازی که به گفته ایـــــن هنـــــرمنـــــد متفاوت با چنگ بوده اما شاید بتوان گفت تکامل یافته این سازاصیل ایرانی است. این هنرمند سال 1334 در تهران و درخانواده‌ای اهل فرهنگ وهنرمتولد شد. پدرش زنده یاد حسن صدرسالک از شاعران و تصنیف سرایان ایران است و مادرش هم علاقه‌مند به حوزه فرهنگ و هنر بود وهمین امرموجب شد فرزندان این خانواده درهر دو رشته آموزش و تعلیم ببینند: «درکنار تحصیل در دروس ابتدایی، از8 سالگی در کلاس‌های هنری هم شرکت کردم و در 10سالگی به آموزش ساز پیانو روی آوردم و در 12 سالگی آموختن سازهارپ را آغاز کردم و پس از گذراندن دوره ششم، در دوره دبیرستان وارد کنسرواتوار هنرستان موسیقی شدم و درآنجا زیرنظر استادان آموزش دیدم، چرا که پدرم عقیده داشت علم و هنر باید در کنار هم قرار گیرند و هم ساز نواختیم و هم درس خواندیم. استادانی که من را در آموزش این ساز یاری کردند خارجی بودند، درواقع ارکسترسمفونیک هر دو سال نوازنده خارجی دعوت می‌کرد که اغلب ازکشورهای شرقی بود. اولین استاد هارپ من امریکایی بود و دومین استادم آلمانی و سومین استادم پروفسور «آرناودوا» از بلغارستان بود که شناخت بسیارخوبی از این ساز داشت. نکته مهم این است درحال حاضرکم و بیش ساز هارپ در آموزشگاه‌های موسیقی تدریس می‌شود. اما معلمان آن تخصص کافی در این زمینه ندارند و این روش درستی نیست و نباید به ‌خاطر مادیات مسیر اشتباهی را در هنر انتخاب کنند و هر فرد بی‌تجربه‌ای خود را معلم و استاد معرفی کند.»
او 35 سال در ارکستر سمفونیک تهران فعالیت داشته و ساز هارپ می‌نواخته، دورانی که فرهاد مشکات رهبری این ارکستر را برعهده داشت. آذرنوش معتقد است سازهارپ لازمه ارکسترسمفونیک است اما کمترآهنگسازی به آن توجه می‌کند و تاکید دارد انتخاب این ساز برای ارکستر بنا به انتخاب و سلیقه آهنگساز و البته شناخت خوبی که به لحاظ سازشناسی دارند است: «سال‌ها دراین ارکستر ساز نواختم تا بازنشسته شدم. درواقع زندگی هنری من به سه فصل تقسیم می‌شود؛ فصل اول یادگیری و آموزش، فصل دوم نوازندگی و فصل سوم از بعد ازبازنشستگی شروع شد که به تدریس این ساز مشغول شدم تا بعد ازمن جایگزینی برای نوازندگی آن وجود داشته باشد.»
این موسیقیدان علاوه بر نوازندگی مدتی ریاست هنرستان ملی موسیقی دختران را برعهده داشت و در آن روزگار هدفش تربیت نوازنده‌هایی خوب در عرصه موسیقی کشورش بود: «معتقدم پایه‌ریزی هنر باید به‌صورت اساسی و با بهترین شکل انجام بگیرد و بهترین استادان دراین زمینه حضور داشته باشند در غیر این صورت «تا ثریا می‌رود دیوارکج» و ترمیم و اصلاح آن، مشکل و زمان برخواهد بود.»
صدرسالک همسر مجید انتظامی است و آشنایی او با این آهنگساز به دوران آموزش و تحصیلش در هنرستان موسیقی بر می گردد و سال‌ها بعد در آثار «سوئیت سمفونی انقلاب، سمفونی کارون، سمفونی ایثار، سمفونی پیروزی وسمفونی مقاومت با انتظامی همکاری و اجرا داشته و نوای زیبای این ساز در این آثار به خوبی شنیده می‌شود.
او در کنار هنرنوازندگی آثاری را هم در همکاری با خوانندگان موسیقی ایران آهنگسازی کرده است: «یکی از کارهایم «ذوق جنون» نام دارد با آهنگسازی و تنظیم خودم با شعری از اقبال لاهوری و به خوانندگی محمد عبدالحسینی که مضمونی عرفانی دارد و در ارکستر ملی تولید شده. اثر دیگرم «باران اشک» است با صدای علیرضا قربانی و شعری از گلچین معانی. تصنیف «شورانگیز» با صدای محمد معتمدی و... البته پیشنهاد‌های دیگری هم مطرح شد.» قراراست درمراسم اختتامیه جشنواره موسیقی فجر از آذرنوش صدرسالک تجلیل به عمل آید: «طی این سال‌ها که این جشنواره برگزارشده از من و همسرم دعوتی نشده و این بزرگداشت‌ها باید زودتر از این‌ها اتفاق می‌افتاد.»

موسیقی را به‌صورت خودآموز آموختم

فرج‌الله علیپور نوازنـده کمانچه و از بـــــــــداهــــه نوازان موسیــقی مقامی لرستان است و در کنار هنر نوازندگی، از خواننده‌های سرشناس موسیقی این منطقه نیزمحسوب می‌شود.علیپور 21دی ماه 1338 در یکی از روستاهای خوش آب و هوای خرم آباد به دنیا آمد، دیاری که مهد هنر و کمانچه است و این ویژگی سبب شد، فرج علیپور هم مانند دیگر هنرمندان ازهمان دوران کودکی به سوی موسیقی گرایش پیدا کند: «من 62 سال سن دارم و از همان دوران کودکی موسیقی را به‌صورت خودآموز آموختم وهیچ گاه استادی برای آموزش نداشتم. درواقع علاقه‌ام به این هنر سبب شد این مسیر را انتخاب کنم اگرچه خانواده مخالف این دیدگاه من بود و آموختن موسیقی را به نوعی مطربی می‌دانستند. اما علاقه‌ام به موسیقی موجب شد، در کنار بچه‌های روستا چوب و سیم جمع‌آوری کنیم، ساز بسازیم و ساعت‌ها با همکلاسی‌هایم تمرین داشتیم و شب هنگام بازگشت به خانه آن را در جایی پنهان می‌کردم و این کار مدت‌ها ادامه داشت تا آنکه به مرور زمان پدر و مادرم تصمیم گرفتند برای من‌ سازی تهیه کنند.»
علیپور از همان سن 10-12 سالگی با گوش دادن نوارکاست و صفحه‌های گرامافون، نواختن کمانچه را آموزش دید و امروز در هنر خود هنرمندی صاحب سبک است: «از همان دوران نوجوانی با گوش دادن صفحه‌های گرامافون استادان علیرضا حسینخانی و پیرولی کریم، شروع به کمانچه‌نوازی کردم تا آنکه آرام آرام توانستم به سبک خاصی در موسیقی‌ام دست یابم البته همچنان خود را شاگرد مکتب هنرمی‌دانم و معتقدم هنرمند همیشه باید بیاموزد تا برعلم و هنر خود بیفزاید.»
نخستین آلبوم کمانچه نوازی او سال ۱۳۴۸ در صفحه‌های گرامافون «دختر دهاتی» و «کیزه و شو» به خوانندگی بهمن اسکینی ضبط شد و طی سال‌ها فعالیت هنری اش آلبوم‌های بسیاری تولید و منتشر کرد آثاری همچون: «تال»، «شادیانه»، «تفنگ»، «دالکه» (به خوانندگی رضا سقایی)، «داغ‌شقایق»، «میراث عشق» و... و نکته قابل توجه این است که نگاه جدی به موسیقی مقامی لرستان داشته و در آثارش کارهایی را جمع‌آوری و اجرا کرده که مربوط به گذشتگان بوده و به نوعی با موسیقی نسل قدیم و امروز پیوندی دلنشین ایجاد کرده است: «برخی ازآلبوم‌هایی که جمع‌آوری کرده‌ام مربوط به موسیقی‌های قدیم است و می‌توان گفت تقریباً از یاد رفته و تنها در خاطر نسل گذشته باقی مانده بود اما تلاشم این بود این آثار به نوعی بازآفرینی و احیا شوند و در دسترس مردم و همشهریانم قراردادم و بسیا رمورد استقبال قرار گرفت.»
فرج علیپور در سال ۱۳۹۴، از سوی شورای ارزشیابی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی نشان درجه یک هنری دریافت کرد و طی این سال‌ها علاوه بر برگزاری تور کنسرت در شهرهای مختلف ایران، اجراهای متعددی درآلمان، فرانسه، بلژیک، انگلیس، سوئد، نروژ، دانمارک، استرالیا، عراق و دوبی داشته است و البته در کنار آن به امر تدریس هم می‌پردازد: «دروسی که آموزش می‌دهم هم مربوط به کتاب‌های هنرستان و هم کتاب‌هایی است که خودم نوشته‌ام و تلفیقی از شعر و موسیقی است و بنا به سلیقه و علاقه هنرجو آموزش می‌دهم.»
او دغدغه موسیقی اقوام دارد: «هنرمندانی که به حرفه موسیقی مشغول هستند و در این عرصه فعالیت می‌کنند می‌دانند طی این سال‌ها موسیقی فراز و فرودهای بسیاری داشته اما موسیقی اقوام ما مورد بی‌مهری و کم لطفی مسئولان قرار گرفته وآن طور که شایسته و لازم است از موسیقی نواحی ایران حمایت نشده است و اگر تا به امروز این موسیقی توانسته زنده بماند و کارهایی صورت گرفته بواسطه تلاش خود هنرمندان این عرصه بوده است.»
 علیپور در این سال‌ها اجراهای مختلفی هم در جشنواره موسیقی فجر داشته و به گفته خودش توانسته مقام‌های بسیاری هم کسب کند اما گلایه دارد در این سال‌ها به هنرمندان پیشکسوت کم توجهی شده و از افراد دیگری دعوت کرده‌اند و مدت‌های بسیاری است که در این جشنواره حضور و اجرا ندارد: «تجلیل از هنرمندان وظیفه مسئولان فرهنگی است و با برگزاری این برنامه‌ها به نوعی دلگرمی برای آنها به‌وجود می‌آورند.»