پدر امت

دکتر عبدالکریم الاشتر٭
ترجمه: رضا اسماعیل‌زاده
در آغاز سخن، این نکته را تذکر می‌دهم که من به‌عنوان کسی که به اتحاد صفوف مسلمانان عقیده دارد، به نهج البلاغه می‌نگرم؛ چرا که از یک سو این کتاب را می‌خوانم و از سویی دیگر، وضع عرب و مسلمانان را می‌بینم، همان گونه که دیگر اندیشمندان می‌بینند و همان سان که امام امیرالمؤمنین می‌دید و در خطبه‌اش اشاره می‌فرمود. همان خطبه‌ای که از دیوار عصرها گذشته و به دست ما رسیده است و با این همه، گویی حضرتش امروز سخن می‌گوید و فقط به ما خطاب می‌کند: «ای مردمی که کالبدهای شما در کنار هم است، ولی خواسته‌های پراکنده دارید... شما که از خانه و حیثیت خود دفاع نمی‌کنید، چگونه از خانه‌های دیگران (اشاره به جهاد) دفاع خواهید کرد؟ (خطبه ۲۹).
انسان وانسانیت از نگاه علی (ع)
بر این اساس، تصمیم گرفتم که موضوع «انسان و انسانیت» را در نهج‌البلاغه پیگیری کنم. اندیشه‌ای در ذهن من شکل گرفت و تبلور یافت و تمام فکرم را به خود مشغول داشت و آن توجه به ذات و شخصیت و حقیقت انسان در این کتاب است. در تمام زوایای این کتاب، اراده سرنوشت ساز انسانی، محور و موضوع بحث قرار گرفته، به گونه‌ای که نقش آن، در عرصه‌های اجتماعی، سیاسی، اداری، تربیت نفس و تزکیه درون، آشکار است.
در هنگام مطالعه کتاب، مسحور و از خود بی‌خود شدم. آن شخصیت بزرگ را دیدم که توان کشش این ظرف سنگین و خونین را به دوش دارد. یکه و تنها در تمامی جهات در برابر افراد تبهکار می‌ایستد. او، همان کسی است که در بیابان تنهایی برای یاری ستمدیده‌ای فریاد می‌کشد و در عالم طرد می‌شود، زیرا جز او هیچ کس با خلق نبوی و ارزش‌های رسالت خو نگرفته است. تنها و تنها اوست که با آن تربیت شده و به آن التزام دارد.
هنگامی که لباس کهنه و مندرس در بردارد و خود با دست‌های مبارکش کفش‌های خود را وصله می‌زند، همان کفش پاره را بر حکومت ترجیح می‌دهد، مگر اینکه حقى بر پا دارد یا باطلی را بزداید(چنانکه در خطبه ۳۳ هنگام خروج از جنگ بصره می‌فرماید) گویی برخورد حق و باطل، تمام اوقات او را به خود مشغول داشته و به هیچ چیز دیگر نمی‌اندیشد. او می‌فرماید:
«پرده باطل را می‌درم، تا حق را از پهلوی آن بیرون کشم.» (خطبه ۳۳)
 برای آن حضرت، عدالت مطرح است، عدالتی که نظام استقرار اجتماعی در تمام جوامع انسانی به آن نیاز دارد و سبب قوام قوانین و ارزش‌ها است.عدالت، اراده و حرکت صحیح پدید می‌آورد، سیاست خارجی و داخلی و اجتماعی را سامان می‌دهد و برنامه‌ریزی اقتصادی و آموزشی، به کمک آن پا می‌گیرد.
از این منظر، به اساس و حقیقت نهج البلاغه پی بردم و عنایت دین به جوهر انسانیت را به نیکی یافتم، یعنی آن اراده و تصمیمی که به اعتبار آن، انسانیت تحقق می‌یابد، انسان از قید و بند شهوات آزاد می‌شود و اتحاد جامعه اسلامی و حیات اجتماعی و شکوفایی محفوظ می‌ماند.
دشمنان علی(ع) چه کسانی بودند
افرادی به امام علی بن ابیطالب مکر و خیانت کردند، خیانتی بسیار خطرناک که در طول دوران امامتش همواره او را در معرض خطر قرار می‌داد و روی تاریخ را سیاه کرد.
اینان - که در سخت‌ترین مراحل تاریخ، بیشترین فتنه‌ها را بعد از قتل عثمان از هر طرف به راه انداختند - شامل افراد و گروه‌های زیر بودند:
 1- معاویه و امویان و کسانی که طرفدار آنان بودند. اینان با سوء‌استفاده از رویداد قتل عثمان، پیراهن او را بالا بردند و گروهی از مردم را در این راستا برانگیختند، مردمی که به علت فتوحات عدیده به مال حرام عادت کرده بودند. همچنین در وادی شهوات نفس - که مدت‌ها توسط تعالیم اسلامی کنترل می‌شد - پیش می‌رفتند.
پرده طمع‌های آنان که پیش از آن، توسط قوانین اسلامی و شرعی نشان می‌گردید، دریده شده بود. در نتیجه به آنجا رسیدند که جرأت یافتند، پای از حریم حق بیرون گذارند، به طوری که ضعیف‌ترین مردم، بیشترین کسانی بودند که از حدود الهی خارج می‌شدند.
 ٢- خوارج، اینان در اصل، یاران امام بودند که با حکمیت مخالفت کردند. البته امیرالمؤمنین، خود با حکمیت مخالف بود. اما فرجام کار خوارج چنین شد که در عمل به لشکر و اردوی جنگی معاویه کمک می‌کردند.
 ۳- طمعکاران و کسانی که به خلافت چشم طمع داشتند. باور اینان بر آن بود که سابقه‌شان در دین و دنیا، از معاویه بیشتر است. خود را هم‌ شأن امام علی در امر خلافت می‌دانستند.
 ۴- فرصت طلب‌ها، همان‌ها که همواره بر امواج حادثه‌ها سوارند و از آب گل آلود ماهی می‌گیرند. در این مرحله، امام با تمامی وجود، عمق فتنه را یافت و در همه خطبه‌ها و نامه‌ها و اندرزهایش مردم را به آن توجه داد. کسی که کتاب نهج البلاغه را بخواند، این حقیقت را - که از مهم‌ترین حقایق است - بخوبی می‌بیند. امام امیرالمؤمنین می‌فرماید:
«ای مردم! در راه هدایت، از کمی تعداد نهراسید، چرا که مردم بر گرد سفره‌ای جمع شده‌اند که سیری آن طولی نخواهد کشید و گرسنگی آن به درازا می‌انجامد.» (خطبه ۲۰۱)
«به شما نشان داده شد، اگر چشم بینا داشتید. به شما شنوانده شد، اگر گوش شنوا داشتید و هدایت شدید، اگر هدایت پذیر بودید.» (حکمت ۱۵۷، خطبه ۲۰)
«سبکبار شوید تا ملحق شوید و بپیوندید.» (خطبه ۲۱)
مقابله با نفس لزوم اجرای عدالت
وحشتناک‌ترین چیزی که بر شما بیم دارم، هوی پرستی و آرزوی دراز است. پیروی هوی، شما را از راه حق، باز می‌دارد و آرزوی دراز، فراموشی آخرت را در پی دارد...
«پس فرزندان آخرت باشید و خود را برای آن مهیا کنید و دل به دنیا نبندید، چرا که در روز قیامت، هر فرزندی در نهایت به مادرش می‌پیوندد.» (خطبه ۴۲)
و خطاب به امام حسن می‌فرماید: «قلبت را با موعظه زنده نگاه دار؛ (تمایلات) آن را با زهد بمیران، با یقین نیرومندش ساز، با حکمت به آن نور ببخش، با یاد مرگ، آن را (در برابر حق) رام گردان... نسبت به فجایع دنیا به آن بصیرت بده... آخرت خود را اصلاح کن و آن را به دنیا نفروش... نفس خود را به صبر عادت ده... مبادا دلبستگی فراوان دنیا پرستان و تهاجم حریصانه آنها تو را بفریبد.» (نامه ۳۱)
و خطاب به مالک اشتر می‌فرماید: «(علی) به او فرمان می‌دهد که نفس خود را در مقابل خواسته‌هایش بشکند و آن را به هنگام سرکشی رام کند، چرا که نفس، همواره انسان را به بدی وامی‌دارد، مگر آنکه خداوند خودش رحم آورد (انسان را مورد عنایت قرار دهد).» (نامه ۵۳)
و خطاب به دنیا می‌فرماید:
«ای دنیا! از من دور شو، افسارت را پشت سرم انداختم، از چنگال‌های تیزت رهایی یافتم و از دام‌های گسترده‌ات رها شدم... از برم دور شو، به خدا سوگند ذلیل تو نمی‌شوم که خوارم‌سازی و مهارم را به دست تو نمی‌دهم تا به هر کجایم بکشی.» (نامه ۴۵)
علی (ع) میزان حق وباطل
اما امام علی در برابر امواجی که هواپرستان در این مرحله دشوار تاریخی پدید آوردند، ایستاد. حقیقت دشواری این مرحله تاریخی از اینجا روشن می‌شود که بیش از دیگر مراحل و اوقات، امتداد درگیری سره و ناسره را نشان می‌دهد، تا آنجا که شاید مرحله تاریخی دیگری نتوان یافت که بدین گونه درگیری بین حق و باطل را بیان کند.
 سرّ و حقیقت این معنی را معاویه بخوبی دریافته و در برابر آن به چالش شدید افتاد. اردوگاه دشمن بیش از اردوگاه امام شاهد این حقیقت بود. از حضرتش می‌خواستند که در برابر باطل، نرمش نشان دهد. اما آن حضرت، از این کار خودداری کرد. عظمت روح انسانی را در این جملات ببینید:
 «به خدا سوگند، اگر تمامی عرب در نبرد با من متحد شوند، از آنها روی برنگردانم... می‌کوشم که زمین را از این فرد پاک سازم تا سنگ و شن از میان دانه‌ها جدا گردد.» (نامه ۴۹)
« مرا با قریش چه کار؟ به خدا سوگند، زمانی که قریش کافر بودند، با آنان جنگیدم. و الآن هم - که در حال فتنه‌اند - با آنها می‌جنگم. دیروز آنها را می‌دیدم، امروز نیز آنها را می‌بینم.» (خطبه ۳۳)
«اگر به آن تن ندادند، با شمشیر تیز به آنها پاسخ خواهم داد، که برای درمان باطل و یاری حق کافی است.» (خطبه ۲۲)
 «به خدا سوگند، از آگاهی لازم برخوردارم و هرگز غافلگیر نمی‌شوم تا دشمنان مرا به‌صورت ناگهانی محاصره کنند و با نیرنگ مرا به چنگ آورند... بر سر آن کسی می کوبم که از حق روی‌گردان است و با یاری فرمانبر مطیع، نافرمان اهل تردید را درهم می‌شکنم، تا آن زمان که آخرین روز من فرا رسد.» (خطبه ۶)
نبرد در میدان حق و باطل
اکنون این پرسش پیش می‌آید: آیا امام می‌تواند برای یاری آنچه حق می‌بیند، کمترین التزام را داشته باشد، در حالی که به حکم شخصیت درونی، در خانه پیامبر بزرگ شده و شاگرد حضرتش بوده است؟ علاوه بر آنکه امیرالمؤمنین است و تمام ارزش های تاریخ اسلامی و میراث اخلاقی پیامبر به‌عنوان امانت در دست اوست.
اینجاست که عظمت فکری امام شناخته می‌شود و معنای صحیح و دقیق شکایتی گسترده را می‌فهمیم که امام نسبت به سنگینی و تلخی واقعیت دارد:
«شگفتا! شگفتا! به خدا سوگند، این حقیقت قلب انسان را می‌میراند و به اندوه می‌کشاند که شامیان پیرامون باطل خود گرد آمده‌اند و شما در حق خود پراکنده اید. زشت باد رویتان! امیدوارم که هرگز روی خوشی نبینید و از اندوه رهایی نیابید... ای مرد نمایان نامرد! ای کودک صفتان نادان که عقل‌های شما به نوعروسان حجله آرا می‌مانَد! چقدر دوست داشتم که هرگز شما را نمی‌دیدم و هرگز شما را نمی‌شناختم... نفرین بر شما باد، که دل مرا پر خون و سینه‌ام را پر اندوه ساختید.» (خطبه ۲۷)
تلخی این تعبیر بسیار قابل ملاحظه است. در جای دیگر می‌فرماید: «ای مردم! به روزگاری کینه توز و زمانه‌ای ناسپاس رسیده‌ایم که نیکوکار را بدکردار می‌شناسند و ستمگر به تجاوز و سرکشی خود می‌افزاید.» (خطبه ۳۲)
«اُف برشما کوفیان باد! که از فراوانی سرزنش‌ها خسته شدم! آیا به جای زندگی جاویدان قیامت، به زندگی زودگذر دنیا رضایت دادید و به جای عزت و سربلندی، بدبختی و ذلت را برگزیده‌اید؟... به شتران بی‌ساربان می‌مانید که هر گاه از یک طرف جمع‌آوری گردید، از سوی دیگر پراکنده می‌شوید.» (خطبه ۳۴)
«گرفتار کسانی شده‌ام که چون امر کنم فرمان نمی‌برند و چون آنها را فرا می‌خوانم، پاسخ مثبت نمی‌دهند. ای مردم بی‌اصل و ریشه! برای یاری پروردگارتان در انتظار چه چیز نشسته اید؟ آیا دینی ندارید که شما را گرد آورد یا غیرتی که شما را به خشم آورد؟ در میان شما به پا می‌خیزم و فریاد می‌کشم و از شما یاری می‌خواهم، اما به سخنانم گوش نمی‌سپارید و فرمان مرا نمی‌برید... تا آنکه پیامدهای ناگوار آشکار شود. نه به کمک شما می‌توان انتقام خونی را گرفت و نه به یاری شما می‌توان به هدف رسید.» (خطبه ۳۹)
هنگامی که این بزرگمرد، سنگینی این مرحله تاریخی را بر دوش می‌کشد، می‌داند که باید در میدانی بجنگد که احتمال شکست ظاهری در آن هست؛ چرا که خیانت حاکم است و انسانیت، مغلوب. با این همه، امام ابداً در نظر ندارد که تجاوز بحق کسی شود، بلکه با تمام توان برای استوار ساختن میزان عدل می‌کوشد. در پرتو همین فهم بلند و پر معنی، این حقیقت برجسته را از کلام گهربارش در می‌یابیم.
«سوگند به خدایی که دانه را شکافت و جان را آفرید. اگر حضور فراوان بیعت‌کنندگان نبود و یاران، حجت را بر من تمام نمی‌کردند؛ اگر خداوند از عالمان عهد و پیمان نگرفته بود که در برابر شکم‌بارگی ستمگران و گرسنگی مظلومان سکوت نکنند. مهار شتر خلافت را بر کوهان آن می‌انداختم، آن را رها می‌کردم و آخر خلافت را به کاسه اول آن سیراب می‌ساختم. آنگاه می‌دیدید که دنیای شما نزد من، از آب بینی عطسه بزی بی‌ارزش‌تر است.» (خطبه 3)
عدل، ستون استوار جهان
عدالت چیست، اگر معانی گسترده‌ای در عرصه دین و سیاست و اجتماع نداشته باشد؟ چه کسی می‌تواند آن را تبیین کند، غیر از کسانی که بر شهوات خود تسلط یافته‌اند؟ آیا عدل در نفس انسان و شخصیت وجودی او، معنای دیگری غیر از تثبیت آن در جاده حق دارد؟ آیا برای انسان‌ها چیزی بیش از اقامه عدل و مجاهده در راه آن ارزش دارد؟ آیا زندگی و وجود، معنایی بجز عدل دارد که اساس و میزان این دو باشد؟ چگونه عدل قوام می‌گیرد، بدون اراده‌ای که همان مغز معنای عدل است؟
برای تطهیر نفس و تزکیه افراد، در نهایت باید جامعه‌ای بر مبنای عدالت برپا کرد. من هیچ گاه در کتاب نهج‌البلاغه، معنا و مفهومی مرتبط با اداره امور مردم ـ در مورد جان و مال و خاندان و دوستی و دشمنی‌شان - ندیدم، مگر آنکه بر مبنای عدل استوار باشد. در این کلمات، نیک بنگرید:
«بدانید! آن کس که خود را یاری نکند و پند دهنده و هشدار دهنده خویش نباشد، دیگری هشدار دهنده و اندرزدهنده او نخواهد بود.»(خطبه ۹۰)
 «به خدا سوگند، اگر هفت اقلیم را با تمام آنچه در زیر آسمان است به من بدهند تا آنکه در حد بیرون کشیدن پوست‌ جویی از دهان مورچه‌ای نافرمانی خدا کنم، این کار را نخواهم کرد... پناه بر خدا از فرو خفتن عقل و زشتی لغزش‌ها.» (خطبه ۲۲۴)
حضرتش در وصیت به فرزندانش، سخنی دارد که تقید فعل به وقوع ضرر جرم را در آن می‌توان دید:
«ای پسران عبدالمطلب! مبادا پس از من دست به خون مسلمانان فرو برید به بهانه اینکه بگویید امیرالمؤمنین کشته شد. شاید بدانید! جز کشنده من، دیگری نباید کشته شود... درست بنگرید! اگر من از ضربت او جان دادم، او را تنها یک ضربت بزنید و دست و پا و دیگر اعضای او را قطع نکنید، چرا که از رسول خدا شنیدم که می‌فرمود: بپرهیزید از قطع اعضای مرده، گر چه سگ بیمار باشد.» (نامه ۴۷)
هنگامی که عدل در نفس انسان ملکه می‌شود، حتی در حالتی مانند آن حالت دشوار امیرالمؤمنین نیز میزان عدالت از کار نمی‌افتد.
از سوی دیگر، به عدالت حضرتش در اموال و تقسیم فیء مسلمانان بین خودشان و در بین خانواده و نزدیکان خود بنگرید. در نامه‌ای به یکی از فرماندهان خود در فارس می‌نویسد:
«و آگاه باش! حق مسلمانی که نزد من یا پیش تو باشد، در تقسیم بیت‌المال یکسان است.» (نامه ۴۳)
او به عامل خود در بصره می‌نویسد:
«بدان! هر مأمومی امامی دارد که به او اقتدا می‌کند. آگاه باش که امام شما از دنیا به دو جامه کهنه و از غذا به دو قرص نان اکتفا کرده است. بدانید که شما بر این امر، توان ندارید. ولیکن با ورع، کوشش، عفت و پاکدامنی خود به من کمک رسانید.» (نامه ۴۵)
و به یکی از کارگزاران خود در امر مالیات می‌نویسد:
«در روابط خود با مردم، انصاف به کار برید... چرا که شما خزانه داران مردم و نمایندگان امت و سفیران حاکمان هستید.» (نامه ۵۱)
و به مالک اشتر - در هنگام عزیمت برای زمامداری مصر - فرمود:
«با خدا، با مردم، با خویشاوندان نزدیک و با افرادی از رعیت خود که دوستشان داری، انصاف را رعایت کن. که اگر چنین نکنی، ظلم کرده‌ای.
باید در میان امور، امری را بیش از همه دوست بداری که در حق، بیش از دیگران میانه روی کرده، در عدالت از بقیه گسترده‌تر باشد و رضایت مردم را بیش از امور دیگر جلب کند... نباید بد و خوب در نزد تو یکسان باشد. این‌گونه برخورد، نیکوکاران را در نیکوکاری بی‌رغبت می‌سازد و بدکاران را در بدکاری تشویق می‌کند.» (نامه ۵۳)
«باید به تلاش در جهت آبادانی زمین بیشتر از گردآوری خراج توجه کنی، چرا که خراج، جز با آبادانی فراهم نمی‌شود و کسی که بخواهد خراج را بدون آبادانی مزارع به دست آورد، شهرها را خراب و بندگان خدا را نابود خواهد کرد.» (نامه ۵۳)
عدالت به این معانی، تمام مقصود است. حرکت بر این اساس، راه درست است و بزرگترین هدف، حفظ حیات و شکوفایی آن است. پس با آزادسازی درون از شهوات بی‌ارزش و ارتقای نفس انسان که مشغول به هوای نفس نباشد، حقیقت الهی جلوه می‌کند، چه در درون و چه در برون که براساس عدالت استوار است. بدین سان، اراده الهی در درون ما، زندگی ما و جوامع ما بروز می‌یابد. و این حقیقت، عصاره و لب لباب کتاب نهج‌البلاغه است.

*دکتر عبدالکریم الاشتر(1929-2011) دانشمند سوری و استادبرجسته  ادبیات عرب  در دانشگاه قاهره ، صاحب تالیفات بسیاری می باشد.از وی تاکنون  کتابی در مورد اشعار دعبل خزاعی به فارسی ترجمه شده و مقاله فوق ترجمه فصلی از کتاب وی پیرامون نهج البلاغه حضرت علی (ع) می باشد. آثار وی جوایز ادبی با ارزشی را  به خود اختصاص داده است.وی چندی پیش در مصر بدرود حیات گفت اما آثارش همچنان در دانشگاه های کشورهای عربی تدریس می شوند.