نگاهی به مضامین «خطبة الوسیله»نخستین خطبه اما م علی(ع) در دوران امامت

دردنامه پیشوای پارسایان در برابر ناسپاسان


عبدالحسین طالعی
دین پژوه
جابر بن یزید جعفی یکی از رازداران امام باقر علیه‌السلام است.
جابر می‌گوید: روزی به حضور امام باقر(ع) می‌رسم. من که عمری دل و جان را در زلال کلمات اهل بیت(ع) شست و شو داده‌ام، اکنون با چندین گروه روبه‌رو می‌شوم که همه با ادعای تشیع به جان هم افتاده‌اند؛ هر کدام گروهی را گرد آورده‌اند و از اصل دین – که خاندان پیامبر و حجت حی خدا باشد – غافل شده‌اند.
امام هدایت دست پدرانه بر سرم می‌کشد، دل و جانم را می‌نوازد. می‌پرسد:
«آیا خبرت ندهم به رمز اختلاف آنها که از کجا به اختلاف افتادند و به کدامین دلیل، گرفتار پراکندگی شدند؟»
پاسخ مثبت می‌دهم.
می‌فرماید:
«هر زمان که آنها به اختلاف افتادند، تو گرفتار اختلاف مشو. براستی هر کسی که منکرامام زمان خود باشد، مانند منکر رسول خدا(ص) در زمان حیات حضرت اوست.»

این عبارات، مقدمه‌ای است بر خطبة الوسیله از امیرالمؤمنین علی(ع)، امام باقر(ع) پس از مقدمه‌ای که یاد شد، این خطبه را از سخنان جدّ امجد خود برای جابر جعفی بازمی‌گوید. خطبه، پس از گذشت دهها سال از بیان آن توسط این صحابی امام شناس به دست راویان بعدی می‌رسد و اینک حقایق بی‌مانند آن به یمن تلاش‌های راویان و محدّثان سختکوش و مخلص در اختیار ماست.این خطبه را امیرالمؤمنین(ع) درست یک روز پس از جمع ‌آوری قرآن ایراد فرمود، یعنی پس از رحلت رسول خدا(ص) سه روز به مراسم تدفین حضرتش اشتغال داشت و شش روز به جمع ‌آوری قرآن پرداخت. بنا بر تعهّدی که داشت، تا آن زمان از خانه بیرون نیامد مگر برای نماز.روز بعد از آن به مسجد آمد و این خطبه را بیان فرمود که نخستین خطبه آن گرامی در دوره امامت است. متن کامل خطبه را محدث بزرگ کلینی در روضه کافی (حدیث شماره 4) و بخش‌هایی از آن را سید رضی در نهج البلاغه (از جمله بخش کلمات قصار، شماره 113، 349، 371) آورده‌اند. این خطبه سرشار از حقایق وحیانی در باب توحید، نبوت، امامت، اخلاق و دیگر دانستنی‌های ضروری دین است که باید بارها خواند و بر جان و دل نشاند.
پیام‌ها
بخشی مهم از خطبة الوسیله شامل پیام ها و هشدارهایی است که امیرالمؤمنین(ع) در آن روزهای سرنوشت ساز صدر اسلام خطاب به مردم بیان فرمود؛ سخنانی که امروز نیز همچون آن روزها، مطرح است و باید به گوش جان شنید.محور اصلی این سخنان، از یک سو وظیفه امت در برابر امامت است و از سوی دیگر اعتراضی به غفلت آنان و تذکر به پیامدهای آن.چند جمله از این بخش را مرور می‌کنیم:
1.در روز قیامت ندا می‌کنند: «ای اهل موقف! خوشا کسی که وصی را دوست بدارد و به پیامبر امّی عربی ایمان آرد. هر که بدین امر کفر ورزد، جایگاهش دوزخ است.»همچنین ندا می‌دهند: «سوگند به خدایی که فرمانروایی برتر ویژۀ اوست، هیچ کس رستگار نشود و به راحت و بهشت نرسد، مگر کسی که به لقای آفریدگار خود رسد، در حالی که نسبت به آن دو (پیامبر و امیرالمؤمنین) اخلاص ورزد و به ستارگان آنها راه جوید.»
2.خداوند به وسیله پیامبر، راه عذر را بر مردم بست و او را باب میان خود و بندگانش نهاد و نگاهبانی قرار داد که عملی پذیرفته نشود مگر به سبب او و هیچ قربتی به سوی خداوند نیست جز به سبب پیروی او.
خداوند در قرآن فرمود: «هر که پیروی پیامبر کند، پیروی خدا کرده است و هر که سر پیچد، ما تو را نگاهبان بر آنان نگماردیم.» خداوند اطاعت پیامبر را به اطاعت خود همراه ساخته و معصیت پیامبرش را به معصیت خود قرین داشته است.
3.خداوند تبارک و تعالی برای تشویق بر پیروی و ترغیب بر تصدیق او و پذیرش دعوتش فرمود: «(ای پیامبر!) بگو: اگر خدا را دوست می‌دارید، مرا تبعیت کنید تا خداوند شما را دوست بدارد و گناهانتان را بیامرزد.»پیروی پیامبر(ص) محبت خداست. خشنودی او سبب آمرزش گناهان، کمال رستگاری و وجوب بهشت است. اما در سرپیچی و رویگردانی از او، ستیزه‌جویی با خدا و خشم و غضب اوست و دوری از او که انسان را در دوزخ جای می‌دهد و این است کلام الهی: «هر کدام از این گروه‌ها که به او کفر ورزد، جایگاهش آتش است.» مراد از کفر، انکار و نافرمانی اوست.
4.رسول خدا در جمع مهاجران و انصار فرمود: «ای مردم! نسبت علی به من همانند نسبت هارون به موسی است جز آنکه پس از من پیامبری نیست.» مؤمنان از جانب خدا معنای این سخن پیامبر را فهمیدند، زیرا مرا می‌شناختند که من برادرِ پدر و مادری پیامبر نیستم، چنانکه هارون نسبت به موسی بود.
 همچنین پیامبر نیستم، که درخواست نبوت کنم اما این حدیث بدان معنی است که من جانشین او هستم چنانکه هارون جانشین موسی بود، در آن زمان که موسی به هارون گفت: «جانشین من در قوم من باش و کارها را به سامان‌ آور و از راه مفسدان پیروی مکن.»
5.پیامبر در غدیر، دست مرا در برابر مردم گرفت و با صدای بلند در جمع مردم فرمود: «من کنت مولاه فهذا مولاه، اللهمّ وال من والاه و عاد من عاداه.» ولایت خدا بر مبنای ولایت من و دشمنی خدا با افراد، براساس دشمنی با من است.
خداوند عزوجل در همان روز آیه را فرستاد و اکمال دین و اتمام نعمت خود را اعلام فرمود. بدین روی، ولایتم کمال دین و رضایت خداوند جلّ ذکره است.
***
چند نکته در این سخنان دیده می‌شود:
1.درنگی از سر ژرف اندیشی در این عبارت، این حقیقت بلند خردپسند را به یاد می‌آورد که راه هدایت بشر منحصراً از طریق خدای حکیم به انسان می‌رسد. این راه را فقط پیامبر به انسان می‌نمایاند و پس از او فقط جانشینِ راستین او، همان که پیامبر به مردم می‌شناساند و پیروی از او را مانند اطاعت خود می‌خواند، چنانکه پیروی پیامبر را اطاعت خدای تعالی می‌داند.
2.در این سخنان می‌بینیم که امیرالمؤمنین علیه السلام رویداد غدیر را به یاد مردم می‌آورد. این حقیقت پاسخی است به جمعی از گویندگان که بدون تحقیق و بررسی گفته‌اند: اگر غدیر حق بود، چرا امیرالمؤمنین خود بدان استناد نفرمود؟
3.روشن است که یادآوری‌های آن امام همام به نصوص پیامبر، دعوت به نفس نبود، بلکه تعلیم و تذکر راه هدایت بود. یعنی همان تذکر که در کلام بسیاری از پیامبران می‌بینیم که تقوا را در گرو اطاعت خود به‌عنوان حجت زمان می‌دانند. (شعراء 108، 110، 126، 131، 144، 150، 163، 179)
شأن انبیا و اوصیا بالاتر از آن است که مردم را به خود فراخوانند. آنان به مردم می‌نگرند که تنها راه رستگاری آنها ورود از این درگاه است. لذا به معرفی آن می‌پردازند.
4.امام معصوم، حجت را بر مردم تمام می‌کند و آنها را با اختیارشان وامی‌گذارد. این شیوه تمام پیامبران بوده و جانشینان راستین آنان این روش را ادامه داده‌اند تا نشان دهند که اکراهی در دین نیست.
5.این راه هدایت پس از پیامبر در امیرالمؤمنین علیه السلام تجلّی یافت و پس از او در یازده نسل بعد، یکی بعد از دیگری  و امروز این هدایت را باید از یازدهمین نسل او جست، یعنی حضرت حجة بن الحسن که یادآور آن بزرگ مردان آسمانی پیشین است؛ به تعبیر دعای ندبه: «صالح بعد صالح، صادق بعد صادق، السبیل بعد السبیل، الخیره بعد الخیره»
***
اینک به حکم عقل، راه این است. آیا کسی هست که کیفر کفران را بداند و با این همه از آن سر پیچد و روی گرداند؟
مباد که ما از این گونه کسان باشیم.
 هشدارها
امیرالمؤمنین(ع) در ادامه سخنان بیدارگر خود، در آن روزهای سخت و در آن فضای فتنه‌خیز، هشدارهایی به آن مردم می‌دهد و آنها را به پیامدهای درازمدت کارهایشان تنبه می‌دهد. حضرتش راه را از چاه روشن می‌سازد و به آنها می‌گوید که اگر بنای کجی گذاردند، باید مسئولیت عواقب چند قرن بعد از آن را برعهده گیرند.
اینک پاره‌ای از این هشدارها که همچنان در زیر رواق تاریخ طنین‌انداز است:
1.منم آن ذِکر که از او گمراه شدند. منم آن راه که از او انحراف یافتند. منم آن ایمان که به آن کفر ورزیدند. منم آن (حقیقت) قرآن که تنهایش نهادند. منم آن دین که دروغش شمردند. منم آن صراط که از آن کناره گرفتند.
2. این گروه بت پرست بودند و خدمتگزار بتکده‌ها. برای آنها مراسم برپا می‌داشتند و نذر و قربانی می‌کردند.... از راه هدایت سرگردان بودند و به موجبات دوری از حق شتابان. شیطان بر آنها غلبه یافته و ظلمت جاهلیت آنها را فراگرفته بود. شیر نابخردی خورده و گمراهانه خود را از آن برگرفته بودند.در چنین وضعی خداوند، از سر مهرورزی ما را برای آنها فرستاد؛ از روی رأفت بر آنها ظاهر ساخت و پرده‌ها را به وسیله ما کنار زد؛ تا نوری باشد برای هر که از آن برگیرد، فضیلتی برای کسی که پیروش باشد و تأییدی برای کسی که تصدیقش کند.آنان، از ذلت به عزت و از قلت به کثرت درآمدند؛ هیبت آنها در دل‌ها و دیدگان جای گرفت؛ سرکشان و گروه‌هایشان در برابر آنان گردن نهادند.آنان به نعمتی نام بردار و کرامتی گرامی رسیدند: از ناامنی به امنیت راه یافتند و از پراکندگی به اجتماع.
 3. خدای عزوجل پیامبرش را به سوی خود فراخواند و بالا برد. در زمانی بس کوتاه - بسان یک چشم برهم زدن یا جهش برق - به گذشته خود بازگشتند، گام در راه گذشته نهادند، به خونخواهی کشتگان پیشین برخاستند و لشکرها کشیدند. درها را بستند و خانه‌ها را شکستند. آثار پیامبر را زیر و رو کردند و از احکام حضرتش روی گرداندند. از انوار او دور شدند و به جای جانشین راستین آن گرامی دیگری برگزیدند. بسی ظالمانه چنین کردند.
4.بدانید! منم در میان شما همچون هارون در میان آل فرعون و مانند باب حطّه در بنی اسرائیل و کشتی نوح در میان قوم نوح. منم خبر بزرگ و صدّیق اکبر.
5. چیست کیفر آن کسی که از راه روشن خود منحرف شود، حجتش را انکار کند، با هدایت خود مخالفت ورزد، از نورش روی گرداند، در ظلمت فرو رود؟
چیست کیفر آن کسی که سراب را به جای آب برگزیند، عذاب را به جای نعمت، شقاوت را به جای رستگاری، گرفتاری را به جای آسانی، تنگی را به جای فراخی؟کیفر چنین کسی تنها سزای گناه خود اوست. اینک باید از روی حقیقت به وعده الهی یقین پیدا کند و به آنچه وعده‌اش داده‌اند اطمینان یابد.
***
این سخنان را نه یک بار که چند بار باید خواند، نه به چشم سر که به دیده دل. دردنامه امام نیکان در برابر مردم ناسپاس نمک ناشناس چنان است که به گفته شاعر: «یکی داستان است پر آب چشم».این قصّه را الم باید که از قلم هیچ ناید.
اما سخن ما این است که تکرار تاریخ را در این گونه موارد باید دید. آیا براستی قصه امروز مردمی که خود را امت پیامبر می‌دانند، با وارث راستین پیامبر و فرزند امیرالمؤمنین علی(ع) جز این است؟آیا چند درصد از اهالی اقالیم قبله روی به سوی آن قبله درون و روح ایمان می‌آورند؟ چه مقدار از فضای فرهنگی بوی توجه به کشتی نوح امت دارد؟دیدیم که امام موحدان خود را باطن مفاهیمی همچون ذکر، ایمان، سبیل و صراط می‌داند. چرا چنین تفسیری؟ از آن روی که پیامبر سکه‌ای دو روی به امت سپرد که یک روی آن قرآن است و روی دیگر، عترت. به هر کدام کم توجهی شود، به دیگری چنان رویکردی شده است.
اینک می‌گوییم: امیرمؤمنان در زمان خود، روی دیگرِ سکه قرآن بود و بال دیگرِ شاهباز ایمان. و امروز کیست که چنین ویژگی دارد؟
آنکه در وصفش بحق گفته اند:
خاتم عترت و روح قرآن
جان ایمان بود معنی دین
آیا غلبه فرهنگ جاهلی را بر اندیشه و رفتار فردی یا جمعی گروهی از امت نمی‌بینیم؟ آیا این مشاهده نباید ما را به درد آورد و در اندیشه تغییر و اصلاح فرو برد؟
باری، سخن کوتاه، شد آنچه شد: آن روز جانشین بحق پیامبر تنها ماند و آرزویی بر دل تمام دوستداران عدالت بر جا ماند که: کاش می‌بودیم تا نگذاریم چنین و چنان شود.
اینک هر که می‌گوید: «کاش آن زمان می‌بودم تا.....» میدانی فراخ در اختیار دارد؛ میدانی به وسعت تمام جهان و به عمق تاریخی چند هزار ساله؛ میدانی به گستره انتظار، تا زمینه را و زمانه را برای ظهور منجی موعود فراهم سازد، تا جهان شاهد اصلاح آن مصلح کلّ باشد، تا بشر رنگ راحت و تعالی راستین بیند.
***
و امروز ندای امام عصر به گوش جان هر دردآشنایی می‌رسد:
«هست آیا یاوری ما را»؟

آدرس مطلب http://old.irannewspaper.ir/newspaper/page/7892/29/610629/0
ارسال دیدگاه
  • ضمن تشکر از بیان دیدگاه خود به اطلاع شما رسانده می شود که دیدگاه شما پس از تایید نویسنده این مطلب منتشر خواهد شد.
  • دیدگاه ها ویرایش نمی شوند.
  • از ایمیل شما فقط جهت تشخیص هویت استفاده خواهد شد.
  • دیدگاه های تبلیغاتی ، اسپم و مغایر عرف تایید نمی شوند.
captcha
انتخاب نشریه
جستجو بر اساس تاریخ
ویژه نامه ها