تهدید نسل میش مرغ ایرانی با ازدواج فامیلی

آوین صفایی
خبرنگار
«میش مرغ» بوکان به‌دلیل کاهش جمعیت در چاله ژنتیکی افتاده است و ازدواج فامیلی بقای این گونه ارزشمند را تهدید می‌کند. رئیس اداره نظارت بر امور حیات وحش آذربایجان غربی به «ایران» می‌گوید: ما برای جلوگیری از آسیب ازدواج‌های فامیلی باید تخم این گونه را از کشورهای دیگر وارد می‌کردیم اما وارد کردن تخم، نیازمند ایجاد امنیت در زیستگاه میش مرغ و تهیه نقشه ژنتیکی است. به گفته امید یوسفی زیستگاه میش مرغ‌ها در شرایطی قرار دارد که بتوان خرید «تخم» را روی میز اجرا آورد.
جمعیت در خطر انقراض «میش مرغ» به‌عنوان سنگین‌ترین پرنده پروازی در ایران، تنها 20 فرد در زیستگاه‌های بوکان در آذربایجان غربی، (دشت سووتاو) تخمین زده، می‌شود. هر چند در سال‌های اخیر گزارش هایی از حضور این گونه در مناطق مختلف کشور ارائه شده ولی جمعیت موجود در زیستگاه‌های شهرستان بوکان تنها جمعیت «زادآور» کشور محسوب می‌شود.
یوسفی می‌گوید: جمعیت میش مرغ (عروس بوکان) در کشور به حدی آسیب دیده و این‌گونه در معرض انقراض قرار گرفته است که جای هیچ ریسکی باقی نمانده است. البته اقدامات در محیط طبیعی زیستگاه‌ها و تهدیدات و تعارضات با اولویت به حداقل رسیده و راهکارهای لازم برای حفظ و بقای جمعیت مرغ میش‌ها به شکل امیدوارکننده‌ای ارائه شده است.
وی می‌گوید: میش مرغ سابقاً تا اواسط هشتاد شمسی در نیمه جنوبی استان آذربایجان غربی و مناطقی با زیستگاه های تپه ماهوری و بخشی از زیستگاه های استان‌های کردستان و دشت اسدآباد همدان، قسمت کوچکی از جنوب غرب آذربایجان شرقی وجود داشتند که این اراضی نیز عمدتاً زیر کشت دیم قرار داشت. اما تهدیداتی جمعیت این گونه را بشدت تحت تأثیر قرار داده است به‌طوری که نسل این گونه را در کشور در معرض خطر انقراض قرار داده است. ادامه این تهدیدات نیز باعث شد تا همه ساله جمعیت میش مرغ کوچک‌تر و کوچک‌تر شود.
این مقام مسئول، مهم‌ترین تعارض و تهدید گونه مرغ میش را تخریب زیستگاه دانسته و می‌گوید: در استان و زیستگاه‌های میش مرغ، عمدتاً کشاورزی رونق زیادی دارد. با مکانیزه شدن کشاورزی، تهدید برای بقای مرغ میش‌ها نیز شدیدتر شده است. به طور مثال کشاورز در هنگام کاشت گندم، با تراکتور وارد زیستگاه شده و پس از آن سمپاشی و کود پاشی کرده و موقع برداشت نیز با کمباین وارد زیستگاه می‌شود. بعد از برداشت محصول نیز این زمین‌ها مورد استفاده دام اهلی قرار گرفته و سگ‌های نگهبان گله یا حتی ولگرد نیز حضور پیدا می‌کنند. بعد از برداشت محصول نیز زمین کاملاً خالی شده و دیگر محلی امن برای استتار و محافظت از مرغ میش‌ها باقی نمی‌ماند تا بتواند از دشمنان طبیعی منطقه مثل شغال و روباه و پرندگان شکاری در امان باشد.
از طرفی مهم‌ترین مشکل نیز به این امر باز می‌گردد که زمان برداشت محصول با زمان خروج جوجه‌ها از درون تخم یکی شده و مشکلات عدیده‌ای را برای جوجه‌ها ایجاد می‌کند. اغلب جوجه‌ها که بسیار آسیب پذیر بوده و قدرت پرواز و فرار ندارند، ممکن است لای چرخ دنده‌های کمباین‌ها گیر کرده و تلف شوند. بنابراین تخریب زیستگاه‌ها، طی سال های گذشته جمعیت عروس بوکان را بشدت کاهش داده است.
به‌گفته امید یوسفی، برای رفع تهدیدات و حفظ بقای این پرنده، طی 5-4 سال گذشته اقدامات متعددی انجام شده است. یکی از این اقدامات، تهیه برنامه عمل ملی برای حفظ نسل این گونه در منطقه و کشور بود که طی قرارداد اداره کل حفاظت محیط‌ زیست آذربایجان غربی با دانشگاه اراک به منظور اجرای یک برنامه عملی مشخص برای حفاظت این گونه است. برنامه بسیار خوبی مدون شده و با وارد شدن برنامه به فاز اجرایی، می‌توانیم جمعیت میش مرغ‌ها را از حالت کوچک خارج کرده و افزایش دهیم. البته در سال‌های اولیه اعتبارات لازم فراهم نشد. تا اینکه 4-3 سال پیش با اختصاص اعتبارات لازم، برنامه تدوین شده هم وارد فاز اجرایی شده و اقدامات خوبی انجام شد. همچنین سال گذشته 23 هکتار زمین در منطقه‌ای که هسته اصلی زیستگاه این پرنده است خریداری شد. پیشتر نیز زیستگاه مرغ میش‌ها را به‌عنوان یکی از مناطق چهارگانه تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط‌ زیست معرفی کردیم. همزمان بخشی از محصول کشاورزان را نیز بعد از کاشت و پیش از برداشت خریداری کردیم. یک پاسگاه برای حفاظت میش مرغ در منطقه تأسیس کرده و همزمان محلی را نیز تحت عنوان مرکز تیمار میش راه‌اندازی کردیم. همچنین از محل اعتبارات صندوق جهانی محیط‌ زیست، گروهی متخصص طی قراردادی وارد منطقه شده و با تنویر افکارعمومی و آموزش مردم محلی، نتایج مثبتی در حفظ گونه مرغ میش اقدامات بسیار ارزنده‌ای انجام دادند. در همین حال استخدام ۴ نفر نیروی حفاطتی، استفاده از پهپاد در تعیین دقیق‌تر جمعیت نیز از جمله دیگر اقدامات است که در سال‌جاری اجرایی خواهد شد. وی به نقشه ژنتیکی مرغ میش اشاره کرده و می‌گوید: امسال به‌دلیل عدم اطلاع از نقشه ژنتیکی مرغ میش، با دانشگاه صنعتی شریف قراردادی بستیم تا نقشه ژنتیکی مرغ میش را تعیین کنند. بر اساس این نقشه نیز قرار است تخم‌هایی را از کشورهای دیگر که بیشترین قرابت را با گونه موجود دارد، وارد کنیم.  رئیس اداره نظارت بر امور حیات وحش آذربایجان غربی در آخر می‌افزاید: متأسفانه طی سال های دور زیستگاه اصلی میش مرغ‌ها، محل دفن پسماند شهر بوکان بوده که در نهایت باعث جذب پرندگان شکار و کاکایی‌ها و تجمع سگ‌های ولگرد شده بود. خوشبختانه پس از رایزنی‌های مکرر، مقرر شده است شهرداری مرکز دفن پسماندها را تغییر داده و مقدمات اولیه برای ایجاد مرکز ثانویه‌ای را ایجاد کند.