منافع و تهدیدات مشترک ایران و روسیه بسیار گسترده است

گروه سیاسی/ «سرگئی لاوروف»، وزیر خارجه روسیه در حالی طی روزهای اخیر به تهران سفر کرد که گفت‌وگوی چهره به چهره او با مقام‌های بلندپایه کشورمان موضوعات مهم همکاری دوجانبه و چندجانبه را شامل می‌‌شد و تبیین‌کننده همسویی جدی دو کشور در زمینه‌های مختلف از جمله مقابله با تحریم بود. سید محمودرضا سجادی، سفیر اسبق جمهوری اسلامی ایران در مسکو در گفت‌وگویی با روزنامه ایران به تشریح ابعاد سفر مهم «لاوروف» به تهران پرداخته است که در پی می‌آید؛

وزیر خارجه روسیه برای نخستین بار از زمان آغاز به کار دولت آقای رئیسی به تهران سفر کرد. این سفر را ناظر بر چه تحولاتی در رابطه کنونی تهران و مسکو می‌‌دانید؟
متأسفانه دولت پیشین با دل بستن بیش از حد به توسعه رابطه با کشورهای غربی تقریباً حضور و نقش سایر کشورها و بازیگران عرصه بین‌المللی و منطقه‌ای را به بوته فراموشی سپرده بود. در حقیقت دولت آقای روحانی یک خودتحریمی را بر کشور تحمیل کرده و اهمیت راهبردی حوزه‌های دارای نفوذ همچون آسیا و قدرت‌های بزرگ این حوزه از جمله روسیه را نادیده گرفته بود، اما دولت آقای رئیسی با متنوع کردن نگاه خود در حوزه سیاست خارجی و تمرکز بر حوزه آسیا و منطقه زمینه‌های بسیار مناسبی را برای ترمیم و توسعه ارتباطات با کشورهای این حوزه به ویژه روسیه فراهم کرده و در همین مدت کوتاه نتایج بسیار سازنده‌ای هم حاصل شده است. لذا تغییر فاحش رویکرد ایران در تنوع‌بخشی به مناسبات خود در عرصه سیاست خارجی و توجه به سایر کشورهای بین‌المللی مورد توجه روسیه قرار گرفته است.
از این رو روس‌ها با درک این تحول مهم در رویکرد سیاست خارجی کشورمان از توسعه تعامل گسترده با ایران استقبال کرده‌اند. بویژه که روس‌ها همواره جمهوری اسلامی را یکی از بازیگران مؤثر در سیاست منطقه‌ای و جهانی ارزیابی می‌‌کنند. در چنین فضایی سفر آقای لاوروف نشانه علاقه زیاد دولت روسیه برای همکاری و همفکری درباره موضوعات دوجانبه منطقه‌ای و بین‌المللی به شمار می‌‌آید.

یکی از اهداف سفر لاوروف به تهران گفت‌وگو درباره آخرین تحولات مذاکرات هسته‌ای اعلام شده است. رویکرد روسیه به عنوان یکی از طرف‌های اصلی این توافق در مذاکرات جاری را چطور می‌‌بینید؟ این کشور همواره حمایت ویژه‌ای از ابتکار عمل‌های تهران در مذاکرات داشته است.
یکی از اصلی‌ترین الزامات برای بازی پرقدرت در عرصه بین‌المللی، یارگیری قوی‌تر و جلب حمایت بازیگران ذی‌نفوذ و قدرتمندتر است. همراهی روسیه و درک این کشور از اینکه ایران واقعاً به دنبال سلاح هسته‌ای نیست، گزاره مهمی در حمایت کامل مسکو از مواضع تهران در مذاکرات به شمار می‌‌آید. این در حالی است که در میان کشورهای 1+5 بیش از هر کشور دیگری روسیه باید از هسته‌ای شدن ایران نگران شود؛ چرا که همسایه ایران است. با در نظر گرفتن این واقعیت، اگر روس‌ها واقعاً به این اطمینان نرسیده بودند که فعالیت‌های هسته‌ای ایران در مسیر صلح‌آمیز است، این اندازه از مواضع ایران حمایت نمی‌کردند. از این رو آقای اولیانوف، نماینده روسیه در آژانس و مذاکرات به طور فعال و مثمرثمر در مسیر حمایت از مواضع ایران اقدام می‌‌کند و در رأی‌گیری‌ها مشارکت فعال داشته است. به عبارت دیگر تاکنون ترمیم و توسعه رابطه تهران و مسکو در دوره آقای رئیسی در حمایت همه جانبه روسیه در زمینه مذاکرات هسته‌ای خود را نشان داده است. سفر آقای لاوروف در تقویت این رویکرد حمایت‌آمیز نقش بیشتری خواهد داشت.

نوع همکاری‌ها در عرصه انرژی را چگونه می‌بینید؟
به صورت طبیعی وقتی دو قدرت منطقه‌ای امکانات مشترکی بویژه در عرصه‌های مهمی همچون گاز و نفت دارند، میان آنها رقابت شکل می‌گیرد. مگر اینکه طرفین تعامل تنگاتنگی برای مدیریت این رقابت با یکدیگر داشته باشند و حتی مرزهایی را در این زمینه برای خود قائل شوند. برای مثال، در اروپا کمپانی‌های زیادی هستند که خودرو می‌‌سازند اگر اینها بر سر بازارها دچار اختلاف شدید شوند، قطعاً قیمت‌ها شکسته می‌‌شود و رقابت‌شان به ضرر خودشان تمام خواهد شد، اما این کشورها تلاش می‌‌کنند برای جلوگیری از به وجود آمدن چنین فضایی به مدیریت موضوعات مشترک و تقسیم بازارها ذیل یک سازوکار هماهنگ بپردازند. از این رو منطق حاکم بر رویکرد «تحقق منافع» ایجاب می‌‌کند ایران و روسیه مذاکرات خود را افزایش دهند و راهکارهایی بیابند که منافع دو طرف را در بر گیرد.
پیش‌تر دولت آقای روحانی در نحوه تعامل خود با وزارت انرژی روسیه به اندازه‌ای بد عمل کرد که روس‌ها اصلاً قائل به انجام هیچ گونه هماهنگی با ایران نبودند اما الان با نگاه جدی دولت آقای رئیسی به تقویت مناسبات منطقه‌ای و آسیایی، این رویه تغییر کرده است. به طور طبیعی روسیه که قادر نیست به تنهایی همه نیازهای انرژی جهان را تأمین کند بلکه همه کشورهای نفتی باید مشارکت داشته باشند. ایران نیز که بخش عمده‌ای از نفت خود را صادر می‌‌کند، می‌‌تواند همکاری و رقابت در حوزه صادرات نفتی با روس‌ها را بسیار خوب مدیریت و درباره بازارها و قیمت مذاکره کند. این کار چنانچه در قالب یک سازوکار مشخص و مستمر صورت گیرد، قطعاً نتیجه خوبی خواهد داشت.
در دوره جدید کدام بخش از حوزه‌های اشتراک منافع ایران و روسیه بیشتر مورد توجه قرار گرفته است؟
ایران و روسیه با بهره‌مندی از ذخایر عظیم نفت، گاز و معادن، زمینه‌های گسترده‌ای برای رشد همکاری پیرامون موضوعات یادشده دارند. روسیه یکی از قطب‌های مهم پتروشیمی و تبدیل فرآورده‌های نفتی به محصولات پتروشیمی به شمار می‌‌آید که  می‌‌تواند در زمینه بهینه‌سازی نفت و گاز و انتقال فناوری با ایران همکاری کند و به خروج کشورمان از حوزه خام‌فروشی کمک کند. علاوه بر موضوع همکاری در زمینه انرژی، بحث کشاورزی بویژه بعد از جنگ اوکراین و روسیه بسیار حائز اهمیت قرار گرفته است و چنانچه جامعه بین‌الملل دوراندیشی نداشته باشد، جهان با چالش غذا و قحطی روبه‌رو خواهد شد. تهران و مسکو می‌‌توانند مشترکاً در این زمینه همکاری کنند. این در حالی است که کشور ما از نظر بهره‌مندی از نیروی انسانی متخصص، غنی است و متقابلاً  روسیه زمینه‌ها و ظرفیت بسیاری دارد که امکانی برای کشاورزی فراسرزمینی ایران باشد. مشارکت در تولید گندم و سایر زمینه‌ها و موضوعات فرآوری و تولیدی، زمینه مشترک کاری ایران و روسیه هستند اما دو طرف باید زبان لازم برای بالقوه کردن این ظرفیت‌های مغفول را پیدا کنند. پیش از این به دلیل اینکه روسیه در قالب شوروی سابق از بقیه دنیا ایزوله بود، زبان همکاری با این کشور چنان که باید مورد توجه قرار نگرفته است اما اگر این رابطه با درک مختصات و اقتضائات جاری در هر دو کشور همراه شود، می‌‌تواند به بهره‌مندی دو کشور از منافع مشترک کمک کند.
توجه جدی به عرصه‌های مشترک همچون همکاری در حوزه قفقاز و اوراسیا ذیل چنین اقتضائاتی تعریف می‌‌شود؟
بله. منافع و تهدیدات مشترک ایران و روسیه بسیار گسترده است؛ یعنی دو کشور از شرق ایران تا افغانستان، پاکستان، آسیای میانه و خزر، قفقاز و کشورهای عربی تقریباً منافع و تهدیدات مشترک دارند و بر هر نقطه‌ای دست بگذارند، زمینه تعامل و همکاری وجود دارد. تهاجمی که کشورهای منظومه غرب به شرق انجام داده و بازارهای این حوزه  را در دست گرفته‌اند، می‌‌تواند به زمینه‌ای برای گفت‌وگو و همکاری بیشتر ایران و روسیه به منظور بازپس‌گیری این بازارها تبدیل شود. فهرست موضوعات همکاری بسیار گسترده است اما اینکه تمرکز بر چه موضوعاتی بیشتر خواهد بود به عزم طرفین در بهره‌برداری حداکثری از این رابطه باز می‌‌گردد؛ رابطه‌ای که اینک دچار تحول شده و به سمت همسویی بیشتر جریان یافته است.