عبور از غبار تاریخ

مازیار معاونی
منتقد سینما 

​​​​​​​نه تنها در تاریخ جنگ هشت ساله کشورمان با متجاوزان عراقی بلکه در تاریخ چندهزار ساله مقاومت سرزمین مادری در برابر مهاجمان خارجی، حماسه مقاومت ساکنان شهرهای مرزی ایران در روزها و هفته‌های آغازین جنگ حماسه‌ای است کم نظیر که در تمام عرصه‌های ادبی و هنری بویژه هنر نمایش بازتاب‌های بسیاری داشته است. در این میان مقاومت پنج هفته‌ای، سقوط و درنهایت بازپس‌گیری و آزادی خرمشهر واجد آنچنان احساس غرور ملی و ظرفیت‌های دراماتیک بالایی است که تا اندازه‌ای توجه دست‌اندرکاران حوزه نمایش به مقاومت مردانه دیگر شهرها را کمرنگ کرده است، یکی از این شهرها شهر مقاوم آبادان است که هر چند تا مرز حصر توسط ارتش تا بن دندان مسلح عراق پیش رفت ولی سرانجام داغ اشغال را بر دل متجاوزان بعثی گذاشت و هرگز سر فرود نیاورد.
یکی از معدود دفعاتی که موضوع مقاومت شجاعانه مردم آبادان از زن و مرد و پیر و جوان در برابر سقوط شهر بخوبی بازتاب داده شده است فیلم «آبادان یازده شصت» ساخته خوب و دوست‌داشتنی مهرداد خوشبخت است که اولین بار در سی و هشتمین دوره جشنواره فیلم فجر نمایش داده شد و بازتاب‌های مثبتی هم به خود اختصاص داد. خوشبخت در این فیلم بن‌مایه «مقاومت شهر آبادان» را در بستر خطر سقوط رادیوی محلی این شهر «رادیو نفت آبادان» و تلاش کارکنان از جان گذشته این رادیو و البته دیگر ساکنان برای برپانگهداشتن تنها مسیر اطلاع‌رسانی عمومی به اهالی شهر را روایت می‌کند، روایتی که مابه ازای واقعی و عینی دارد و به لطف هنر پرمخاطب سینما که میزان مخاطبانش با دیگر عرصه‌های هنری و ادبی قابل مقایسه نیست تنها به صفحات تاریخ و کتب نگاشته شده بر این واقعه محدود نمانده و به حافظه نمایشی میلیون‌ها مخاطب هم راه پیدا کرده است.
اما گذشته از روایت یک واقعه ارزشمند تاریخی، فیلم از ارزش‌های دراماتیک هم بی‌بهره نیست، ارزش‌هایی همچون شیوه قابل دفاع مقدمه‌چینی که مخاطب حتی تماشاگر ناآگاه از اصل موضوع تاریخی را بخوبی در دل درام قرار می‌دهد، سیر درست و منطقی پیشبرد حوادث و نقطه اوج و گره‌گشایی خوب که در ترکیب با بازی‌های گرم و درگیرکننده فیلم، تجربه دلنشین و ماندگاری را برای تماشاگر فیلم رقم می‌زنند. نکته متمایز کننده دیگری که نوشتن دوباره درباره این فیلم را توجیه می‌کند پرداختن آن به جنگ شهری با محوریت قهرمانان غیرنظامی است که در کمتر اثر دیگری از سینمای پر و پیمان دفاع مقدس شاهدش بوده‌ایم. مدیر رادیو (با بازی خوب علیرضا کمالی‌نژاد)، کارکنان رادیو (که بازیگرانی گمنام ولی کاربلد نقش‌شان را ایفا کرده‌اند)، ساکنان شهر (که نادر سلیمانی بازیگر شاخص‌ترین نفر آنهاست) و در نهایت کارمند فنی پاکسازی شده رادیو (با نقش‌آفرینی به یاد ماندنی حسن معجونی) که با آن کت و شلوار و کراوات و لهجه ارمنی‌اش هیچ شباهتی به رزمندگان تیپیک دیگر آثار دفاع مقدس ندارد قهرمانان این جنگ شهری تمام عیار هستند، قهرمانانی که سازندگان آثار سینمای جنگ از فیلمسازان بزرگ و نامی تا ناشناخته‌ترها آنقدر حواس و تمرکزشان بر رزمندگان نظامی حاضر در جبهه‌های جنگ بوده که فرصت کمتری برای پرداختن به آنها داشته‌اند. به گمان نگارنده تجربه خوب و تحسین‌آمیز این فیلم، پرداختن بیشتر به جنگ‌های شهری و مقاومت دلیرانه مردان و زنان این سرزمین بخصوص در شهرهای مرزی جنوبی و غربی کشور را توجیه و حتی ضروری می‌کند، رسالتی بر عهده نسل جدید فیلمسازان سینمای جنگ تا برگ‌های ارزشمند تاریخ مقاومت میهن در زیر غبار سنگین تاریخ به فراموشی سپرده نشوند.