تحلیل اساتید دانشگاه تهران از حوادث اخیر

نشست «خانه گفت‌و‌گوی دانشگاه تهران» با حضور 90 استاد دانشگاه تهران در تالار شهید سلیمانی دانشگاه تهران برگزار شد. در این نشست مدعوین به بحث و بررسی موضوع گشت ارشاد و حادثه اخیر پیرامون مرگ تلخ مهسا امینی پرداخته و موضوع از ابعاد گوناگون و با نگاه کارشناسانه متخصصین خبره حوزه‌های مختلف کشور با هدف ایجاد فضای گفت‌وگو و تعامل میان آحاد جامعه بررسی شد. در این نشست اساتیدی چون تقی آزاد ارمکی، لعیا جنیدی، ، فهیمه فرهمندپور، پیروز حناچی، محمود نیلی احمدآبادی، غلامعلی حدادعادل، مهدی سنایی، ابراهیم متقی، صادق زیباکلام، الهام امین‌زاده، محمدجواد ظریف، سید محمدحسن ابوترابی فرد، علی طیب‌نیا، الهه کولائی، صادق واعظ زاده، حسین عباسی‌نژاد، غلامعلی افروز، علی مطهری، رضا فرجی دانا، سعیدرضا عاملی و دیگر اساتید مطرح دانشگاه تهران حضور داشتند. در متن پیش رو، بخش‌هایی از مباحث مطرح شده در این نشست را خواهید خواند؛
 
اساتید باید به عنوان قوه عاقله دانشگاه و کشور ایفای نقش کنند
سید محمد مقیمی، رئیس دانشگاه تهران دستور کار این نشست را بررسی و پاسخ به این دو سؤال عنوان کرد که «آیا واقعاً دانشگاه تهران در جریان‌سازی و جهت‌دهی جامعه در راستای آنچه که مصلحت کشور، نظام و دانشگاه است دارای مرجعیت است؟ اگر پاسخ به این سؤال خیر است  یا مرجعیت دانشگاه در حد مطلوب ما نیست، چه کار باید انجام دهیم تا دانشگاه تهران این مرجعیت را پیدا کند؟»
رئیس دانشگاه تهران تأکید کرد: هر چند «خانه گفت‌وگوی دانشگاه تهران» همزمان با ناآرامی‌های اخیر شکل گرفته است اما نگاهم این است که یک نهاد موقت و کوتاه‌مدت نباشد؛ بلکه آن را مجمعی از خبرگان و عقلای منتخب دانشگاه تهران نامگذاری می‌کنم تا در موضوعات مختلف اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و فرهنگی با نگاهی علمی به بررسی و تحلیل موضوعات مبتلابه بپردازد و راهکار ارائه دهد. البته اگر این نهاد دائمی شود، می‌تواند به تناسب موضوعات مورد بحث تغییراتی در اعضا داشته باشد.
رئیس دانشگاه تهران در بخش دوم سخنان خود با اشاره به ناآرامی‌ها و تجمع‌های اخیر در دانشگاه تهران، بیان کرد: فرض اصلی و اساسی ما این است که دانشگاه تهران جای بحث و نقد و نظر است و رهبر عزیزمان نیز این افق روشن را برای ما ایجاد کرده است که دانشگاه اگر جای نقد نباشد، کارایی لازم را نخواهد داشت. شورای عالی انقلاب فرهنگی زیرساخت‌های قانونی خوبی را برای نقد در محیط علمی فراهم کرده است، هم کرسی‌های آزاداندیشی و هم مشوق‌هایی که برای این حوزه فراهم شده است. رئیس‌ جمهور هم در صحبت‌های اخیر خود به این امر اشاره داشته و تأکید می‌کنند که وزرا همواره پاسخگو باشند.
وی با اشاره به شعارهای بعضاً نامتعارف و تند که از سوی انگشت‌شماری در تجمعات روزهای اخیر دانشگاه تهران سر داده شده است، تصریح کرد: برخی اصلاً حاضر نیستند در فضاهای قانونی و با مدارا به اعلام نقد و بیان اعتراض خود بپردازند و گاهی فضا را تند و هیجانی می‌کنند.  
کشور در حوزه‌های مختلف مدیریتی و نظام‌سازی از سرمایه‌های دانشگاه تهران استفاده کند
حجت‌الاسلام والمسلمین سید محمدحسن ابوترابی‌فرد، امام جمعه موقت تهران نیز در این نشست درباره حجاب گفت: از مسلمات قطعی است که ایمان را نمی‌توان تحمیل کرد. ایمان باور و اعتقاد قلبی است. بحث این است که آیا اگر ما به مسأله‌ای ایمان نداشتیم و انجام آن کار در مرئی و منظر عمومی برای جامعه آسیب جدی داشت، برای انجام آن آزاد هستیم یا خیر. این را باید مطالعه کرد. بدنه جامعه با یک اکثریت قاطعی به حجاب اعتقاد دارد. به تازگی در تلویزیون دیدم یک خانمی خیلی شدید از حجاب دفاع می‌کند اما به لحاظ پوشش ظاهری در سر و صورت، حجاب خوبی نداشت. با یک خانم هوشمندی از نزدیکان، تعجب خود را مطرح کردم. از من سؤال کرد که پوشش لباسش چطور بود؟ گفتم لباسش خوب بود. گفت اینها بی‌حجابی را در بدن‌نمایی می‌دانند. ولی او خود را محجبه می‌داند. اینها مسائلی است که باید به آن توجه کرد و اساساً یک جمع علمی می‌تواند به آن بپردازد. این جمع می‌تواند در این مورد بررسی کند که اگر در یک حدی مسائل اجتماعی، فرهنگی و دینی اقتضائاتی دارد چگونه عمل کنیم تا با آسیب روبه‌رو نشویم.  
محصول پساتجدد، به‌هم‌ریختگی فکری و اجتماعی است
سعیدرضا عاملی، دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی و عضو هیأت علمی دانشگاه تهران نیز در این نشست گفت: تحلیل درست از وقایع اجتماعی به حل مسائل اجتماعی کمک می‌کند. اگر تحلیل درست و عمیق نباشد و ابعاد مختلف مسأله در آن دیده نشود، راه‌حل مناسبی هم نمی‌تواند از آن بیرون بیاید.
عاملی با یادآوری اینکه فضای انفجار اطلاعات و در معرض داده‌های بزرگ قرار گرفتن، با پدیده‌ای به نام پساتجدد همراه شده است، گفت: یکی از مهمترین خصیصه‌های پساتجدد در هنر، معماری، ادبیات، سبک زندگی، بازی‌ها و…، بی‌قاعدگی است. پساتجدد اصولاً با نگاه بی‌اعتمادی به اصول تجدد و به اصول گذشته، به پدیده‌ها نگاه می‌کند و می‌گوید همه چیز را باید از آغاز شروع کرد. محصول این نگاه، بهم‌ریختگی فکری و اجتماعی است. این به‌هم‌ریختگی را امروز در سطح جهانی می‌بینیم. لذا در دوره تغییرات اجتماعی بزرگ قرار گرفته‌ایم که یکی از شاخصه‌های آن، اعتراضات اجتماعی است.
به گفته این استاد دانشگاه تهران، گزارش مؤسسه اجتماعی و صلح در مورد اعتراضات اجتماعی می‌گوید که بین سال‌های 2011 تا 2018 تعداد اعتراضات اجتماعی 102 درصد افزایش پیدا کرده و جنس 69 درصد اعتراضات مدنی و به صورت آرام بوده است. 6 درصد پویش‌های جهانی در قالب اعتصاب بوده و 30 درصد پویش‌ها تبدیل به آشوب و اغتشاش شده است. بیشترین تعداد اعتراضات اجتماعی در اروپا بوده است به طوری که 1600 اعتراض اجتماعی در اروپا ثبت شده است.
عاملی با اشاره به ناآرامی‌های اخیر در کشور، اظهار کرد: راجع به ایران یک بزرگنمایی هم وجود دارد. هر مسأله‌ای که به وجود می‌آید، در کنارش ایران‌هراسی، اسلام‌هراسی، شیعه‌هراسی، دولت‌هراسی و انقلابی‌هراسی به وجود می‌آید و این دیگرسازی که از داخل هراس به وجود می‌آید یک دفعه شکل می‌گیرد. در یک فضاهایی آن‌قدر نقاط کور راجع به ایران وجود دارد که وقتی چند متغیر واقعی راجع به ایران اعم از میزان مشارکت زنان، تعداد دانشجویان و میزان رشد علمی را برمی‌شماری، تعجب می‌کنند.
وی افزود: بازنمایی که از مسأله حجاب در عرصه رسانه‌ای غرب صورت گرفت «حجاب اجباری» بود. «حجاب اجباری» بیان یک مغالطه غلط است. حجاب از تکالیف الهی و یک وظیفه شرعی است که یک مسلمان مقید به انجام آن است. نماز هم یک واجب الهی است که هر مسلمانی که به تکلیف اسلامی و الهی تن می‌دهد باید آن را بجا آورد. حجاب یک ضرورت اجتماعی است. 90 درصد آنچه شورای عالی انقلاب فرهنگی مصوب کرده مربوط به تقویت حوزه شناخت نسل جوان و تقویت مهارت‌های فکری نسل جوان است. وی گفت: تکالیفی در این مصوبات برای صدا و سیما، آموزش و پرورش، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و دیگران مشخص شده است. 12 هزار قانون در کشور داریم اما به خیلی از قوانین عمل نمی‌شود. دستگاه‌ها مصوبات شورای عالی انقلاب فرهنگی را هم به طور درست عملیاتی نکردند چراکه اگر عمل می‌کردند با نسلی مواجه نبودیم که این همه ناشناختگی یا کم‌انگیزگی در او وجود داشته باشد.
عاملی گفت: این موضوع نیازمند همفکری و نگاه چندرشته‌ای است و از چهره‌ها اعم از چهره‌های دینی، دانشگاهی، هنری، ورزشی و … انتظار می‌رود وقتی یک مسأله اجتماعی به وجود می‌آید کمک کنند تا مسأله حل شود و نه اینکه گره ایجاد کنند.
وی ادامه داد: آنچه به بهانه فوت خانم امینی در ایران صورت گرفت یک جنگ رسانه‌ای بود و یک مهندسی بعد از ماجرای خانم مهسا امینی صورت گرفته که صدایش از درون بی‌بی‌سی و ایران اینترنشنال و منافقین و کومله و چپ‌های تند دنیا بیرون آمد. البته در کنار این ماجرا، احساسات و ادراکات جوان ما درگیر شده و این را نباید به هیچ وجه نادیده بگیریم. اما تنها جایی که می‌تواند موضوع را حل کند و راه حل ارائه دهد، دانشگاه است. 
می‌خواهند جامعه را به سرعت به سمت دوقطبی شدن پیش ببرند
غلامعلی حداد عادل، استاد پیشکسوت دانشگاه تهران نیز در این نشست اظهار داشت: «اتفاقی که این روزها در کشور افتاده از هر جهت اسباب تأسف است. بنده حتی برای آن جوان‌هایی که می‌آیند و شعارهای هنجارشکن می‌دهند و تخریب می‌کنند و دستگیر و زندانی می‌شوند هم غصه می‌خورم؛ نه فقط غصه آن پلیسی را می‌خورم که آن آقا رفته گلویش را ببرد، نه فقط غصه آن پلیسی را می‌خورم که رویش بنزین ریخته و آتش زدند و آن جوانی دیگر که در موکب مشهد ایستاده بود و خنجر در قلبش فرو کردند و کشتند. هم غصه آنها را می‌خورم و هم غصه اینهایی که شعار علیه اینها می‌دهند چون اینها هم بچه‌های همین کشور هستند.»
وی ادامه داد: در دنیایی که رئیس‌جمهور امریکا کشوری مثل عربستان را گاو شیرده معرفی می‌کند و به هیچ کسی در آن کشور هم برنمی‌خورد، حالا یک کشور اسلامی بزرگ با چند هزار سال سابقه فرهنگی و تمدنی و با این موقعیت جغرافیایی سیاسی حساس در منطقه با داشتن نفت و با اعتقاد دینی مردم و تشیعی که همواره مبارز بوده است، آمده انقلاب کرده و استقلال به دست آورده است. این جرم بزرگی است که از نظر آنان تاوان سنگینی دارد و از همان هفته اول بعد از انقلاب اسلامی شروع به تاوان دادن کردیم.»
حداد عادل در بخش دیگر سخنانش با انتقاد از دوقطبی‌سازی‌ها در جامعه، اظهار کرد: «متأسفانه جامعه ما به سرعت به سمت دوقطبی شدن پیش می‌رود این درحالی است که در جامعه با طیفی از سلیقه‌ها روبه‌رو هستیم که در عین حال که باید این طیف را به سمت معنویت و اسلامیت سوق دهیم ولی نباید واقعیتش را انکار کنیم.»
وی با تأکید بر رواج گفتمانی عقلانی توسط متدینین و موافقان نظام، گفت: «اگر عقلانیت را از گفتمان انقلابی و اسلامی کنار بگذاریم یا آن را تضعیف کنیم، یعنی به دست خودمان داریم به دوگانگی و دوقطبی شدن جامعه کمک می‌کنیم. عظمت شهید مطهری در عقلانی بودن است و بزرگ‌ترین میراثی که آیت‌الله مطهری از خود به جای گذاشته است معرفی عقلانی اسلام است. ما در دانشگاه باید فضایی ایجاد کنیم که اسلام را با گفتمان عقلانی بیان کنیم. پیشنهاد می‌کنم در یکی از جلسات آینده، همین بحث حجاب را به بحث بگذاریم. بگذاریم در دانشگاه‌ها درباره حجاب بحث عقلانی شود و ببینیم مدافع و مخالف چه می‌گویند.»
این استاد دانشگاه تصریح کرد: «در نظر داشته باشیم که نمی‌شود در حکومت اسلامی در مورد حجاب صحبت کرد ولی بحث فقهی و دینی نکرد؛ چون این حکومت دینی را مردم برای این ایجاد کردند که احکام دینی را اجرا کند. یکی از شعله‌های خشم مردم در سال 57 همان منظره افتضاح برهنه‌ای بود که در جشن هنر شیراز نشان داده شد که باعث خشم مردم شد. این حکومت را مردم ایجاد کردند که مدافع ارزش‌های دینی باشد، البته عاقلانه؛ من نمی‌گویم با هر روشی. حکم خدا را باید عقلانی تبیین کنیم و برای اجرای آن راه پیدا کنیم.»
 حداد عادل در پایان هشدار داد: «مسأله‌ای که غرب برای کشور ما طراحی کرده است از بین بردن خانواده است چون خانواده بستر دینداری است و اگر خانواده متزلزل شود قطعاً دینداری از ریشه سوخته می‌شود.» 
دانشگاه برای بررسی ریشه‌ای اعتراضات اجتماعی، محور شود
غلامعلی افروز، استاد دانشکده روانشناسی و رئیس اسبق دانشگاه تهران نیز در این نشست با تأکید بر اینکه دانشگاه برای بررسی ریشه‌ای و ارائه راه‌حل‌های اساسی درباره مواجهه با اعتراضات اجتماعی، محور شود؛ عنوان کرد: مباحث باید به دو قسمت تقسیم شود؛ یکی بررسی ریشه‌ای پدیداری خیزش‌های اعتراضی، هنجارشکنی و آشوبگری و دیگری ارائه راه‌حل‌های اساسی برای حل آن. بنابراین باید ریشه‌های اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و روانشناختی موضوع خیزش‌های اعتراضی را بررسی کنیم و ببینیم هنجارشکنان و آشوبگران چه کسانی هستند و بگوییم که حالا چه باید کرد و راه‌حل‌های اساسی ارائه کنیم.
افروز چند پیشنهاد ارائه کرد و گفت: اول اینکه ما دانشگاهیان دیداری از جوانان آسیب‌دیده در موقعیت‌های آسیب‌زا و خانواده‌هایشان داشته باشیم و با آنها گفت‌وگو کنیم. دوم اینکه تلاش برای آزادی سریع معترضان بازداشت شده را در دستور کار قرار دهیم، البته معترضانی که تخریب نکرده‌اند، آدم نکشتند و بانک به آتش نکشیده‌اند، هر چند که با برانگیختگی هیجانی شعارهای هنجارشکنانه و توهین‌آمیز هم سر داده باشند.
وی با بیان اینکه «استادان در هر دانشکده اگر دلشان به حال دانشجوی بازداشتی می‌سوزد، به جای بیانیه دادن بروند ضمانت تعدادی از دانشجویان را به عهده بگیرند»، افزود: برگزاری جلسات «گفتمان بصیرت و خدمت بی‌منت» و یا «گفتمان همدلی و همراهی» در همه دانشکده‌ها با حضور رؤسای دانشکده‌ها، معاونین و برخی استادان منتخب برگزار شود و این جلسات به طور مرتب و همیشگی باشد.
دانشگاه باید محل گفت‌وگو باشد
رضا فرجی دانا، استاد دانشکدگان فنی و رئیس اسبق دانشگاه تهران نیز در این نشست گفت: تنوع فکری را به رسمیت بشناسیم و گفت‌وگو بین دانشجویان و گفت‌وگو بین استادان و گفت‌وگوی بین نسلی (بین دانشجو و استاد) رایج شود تا ضمن اینکه این شکاف بین‌نسلی پر می‌شود، دامن آموزش و پژوهش نیز از سیاست جدا شود تا دیگر با این پدیده مواجه نشویم که برخی در اعتراض به یک موضوع اجتماعی بیایند و تعطیلی کلاس‌ها را مطالبه کنند. استاد دانشکدگان فنی دانشگاه تهران خاطرنشان کرد: ما در دانشگاه تهران، معاند نداریم اما افرادی با ایده‌های مختلف داریم که باید ایده‌هایشان شنیده شود و به آنها امکان صحبت داده شود. در این صورت است که دانشگاه می‌تواند به رسالت و مرجعیت خود نائل شود. 
کاری کنیم که همه گروه‌های دانشجویی به راحتی میتینگ برگزار کنند
محمود نیلی احمدآبادی، رئیس سابق دانشگاه تهران که با حدود 7 سال ریاست به عنوان رکورددار طول عمر مدیریتی در دانشگاه تهران شناخته می‌شود، نیز با تأکید بر به رسمیت شناختن تنوع و تکثر در جریان دانشجویی، بیان کرد: کاری کنیم تا علاوه بر گروه‌های فرهنگی، هنری و سیاسی موجود، گروه‌های دیگر هم نمایندگی داشته باشند و به راحتی اتاق بگیرند و میتینگ برگزار کنند.
نیلی از تبعیض و رانت و دیده نشدن به عنوان چالش‌های اصلی جامعه نام برد و گفت: جامعه بخصوص جامعه جوان برخوردار نیست و دیده نمی‌شود. 
دانشگاه تهران بیاید قوانینی که رانت و تبعیض ایجاد کرده و دستورالعمل‌ها و آیین‌نامه‌هایی که مبنای رانت و تبعیض شده است را ملغی کند.
استاد دانشکدگان فنی دانشگاه تهران در بخش دیگری از سخنانش با بیان اینکه هر بحرانی را در سه برش قبل، حین و بعد بحران بررسی کنیم، بیان کرد: متأسفانه همیشه در حین بحران وارد می‌شویم، بدون اینکه قبل از بحران تمهیداتش را فکر کرده باشیم؛ البته همه چیز هم بعد از بحران از یادمان می‌رود. 
مردم بزرگترین عامل امنیت و استقرار و ثبات نظام جمهوری اسلامی ایران بوده و هستند
محمدجواد ظریف، عضو هیأت علمی دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران با بیان اینکه «در طول 42 سال گذشته، مردم بزرگترین عامل امنیت و استقرار و ثبات نظام جمهوری اسلامی ایران بوده‌اند»، گفت: گفتمان عزت که گفتمان مقام معظم رهبری است، در کنار حضور مردم، بزرگترین عامل بازدارنده برای جمهوری اسلامی بوده و در آینده هم خواهد بود. 
اینکه ما از یک طرف زیر بار زور نمی‌رویم و اینکه مردمی داریم که در برابر حرف نادرست مقاومت می‌کنند، بزرگترین عامل بازدارنده بوده است.
وی با سپاسگزاری از رئیس دانشگاه تهران بخاطر پیگیری و تلاش برای آزاد شدن دانشجویانی که در ناآرامی‌های اخیر بازداشت شده بودند، خاطرنشان کرد: در دنیایی که ارتباطات جهانی شده، روایت‌های جهانی هستند که ذهن‌ها را می‌سازند و سیاست‌ها را شکل می‌دهند. تصویری که از دانشجوی زندانی در دنیا ایجاد می‌شود این است که در قشر روشنفکر دانشگاهی ایران یک تعارض اساسی وجود دارد اما اینکه دانشجو بتواند حرفش را بزند نقطه قوت ما محسوب می‌شود. 
ما با انباشتی از مشکلات در حوزه‌های اجتماعی و اقتصادی مواجه هستیم
علی طیب‌نیا، استاد دانشکده اقتصاد دانشگاه تهران نیز در این جلسه عنوان کرد: «انتظاری که از این جلسه و از دانشگاه تهران می‌رود این است که دنبال ریشه‌یابی حوادث اخیر باشد. باید بپرسیم چرا در مقاطع مختلف با آشوب و شورش مواجه می‌شویم. 
ما با انباشتی از مشکلات در حوزه‌های اجتماعی و اقتصادی مواجه هستیم که هر زمان به شکلی خود را نشان می‌دهد؛ یک روز با افزایش قیمت بنزین، یک روز با حذف یارانه‌ها و یک روز به بهانه فوت خانم مهسا امینی خود را نشان می‌دهد. این یک بهانه است و ما از قبل انتظار داشتیم در تداوم تحرکات قبلی، چنین حادثه‌ای اتفاق بیفتد.»
وی افزود: «چیزی حدود 40 سال است که درآمد سرانه در ایران نه تنها افزایش نداشته بلکه کاهش پیدا کرده است. بیکاری نسل جوان یک مشکل جدی است، با تورم‌های 50 تا 60 درصدی مواجه هستیم، جوانان آینده روشنی برای خود نمی‌بینند و از کسی که آینده روشنی ندارد و چیزی ندارد که از دست بدهد، انتظاری بیشتر از این نمی‌توانید داشته باشید. علت بروز مشکلات را باید در نظام تدبیر خود جست‌و‌جو کنیم. ما یک نظام تدبیر شایسته در حوزه سیاست داخلی و خارجی و مسائل اقتصادی نداریم و این معلول فقدان یک نظام تدبیر شایسته در کشور است. وقتی که مردم با مشکلات جدی در تأمین معاش خود مواجه باشند به همین روش‌ها خود را نشان می‌دهد. به هر حال باید برای شیوه اداره کشور فکری بکنیم. اگر این روش ادامه پیدا کند مرتب باید شاهد اتفاقات و حوادث مشابهی هر بار با شدت بیشتر باشیم. امیدوارم حوادث اخیر جرقه‌ای باشد برای اینکه در حوزه مسائل مختلف فکر کنیم.» 
باید به پوشش اسلامی در دانشگاه‌ها و ادارات تأکید داشته باشیم و کوتاه نیاییم
علی مطهری، استاد دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه تهران با اشاره به ناآرامی‌های اخیر، گفت: به نظر می‌رسد از خشونت با افرادی که فقط شعار می‌دهند باید پرهیز شود و اصرار نداشته باشیم که این داستان زودتر تمام شود. 
اما آن کسی که می‌خواهد تخریب کند و آتش بزند باید مورد برخورد قرار گیرد. دعوت به گفت‌وگو داشته باشیم. به همین خانمی که روسری‌اش را برداشته است فرصت دهیم که بیاید حرفش را بزند. ما هم منطق داریم و نمی‌ترسیم.
مطهری با بیان اینکه «عده‌ای از افرادی که شعار آزادی می‌دهند دنبال برداشتن حجاب هستند»، تأکید کرد: ما باید به پوشش اسلامی در دانشگاه‌ها و ادارات تأکید داشته باشیم و نباید کوتاه بیاییم.
وی افزود: عده‌ای دنبال تغییر رژیم هستند. تا آنجایی که شعار می‌دهند نباید خیلی به آنها کاری داشته باشیم ولی آنجا که به اقدام عملی دست بزنند باید مورد برخورد قرار گیرند.

ادامه در صفحه 5