تئاتر، بازگوکننده وجوه متعالی و باشکوه انسان است

رضا آشفته
منتقد تئاتر

​​​​​​​وقتی به‌دنبال تئاتر خوب می‌گردیم، باید بدانیم که این خوب و بد یا زشت و زیبا اطلاق کردن نمایش‌ها برآمده از تعاریفی نسبی، نشأت گرفته از آن چیزی هستند که دلخواه‌مان است. هرچند که به هر حال تحقق و جست‌و‌جو برای چنین خواسته‌ای نیز امری ضروری است چرا که انسان‌ها بنا بر ذوق و سلیقه و نگاه آرمان‌خواه‌ خود همواره به‌دنبال در نظر گرفتن انتخاب میان نیازها و ضرورت‌های ذهنی و روانی‌شان هستند که این مسأله گزینش در هنر نمود بیشتری پیدا می‌کند. هنر وجوه متعالی و باشکوه انسان را تعریف می‌کند و اگر چنین خاستگاهی معلوم و روشن باشد آنگاه هنرمندان نیز در خلق و تولید آثار هنری خود در پی فراهم کردن چنین نیازی و پاسخگویی به چنین صورتی برخواهند آمد. بنابراین همانند یک کالای مصرفی، هنر نیز در قالب یک کالای فرهنگی هم تعریف پذیر است و هم با برخورد مخاطب‌شناسانه همراه خواهد بود.در تئاتر نیز گروه‌های اجرایی به‌دنبال تهیه و تولید چنین ضرورتی دست به کار می‌‌شوند، اینکه بتوانند بنابر این خصیصه‌های مطلوب انسانی، یک تولید برازنده را به روی صحنه بیاورند. پس بر اساس ذائقه و سلیقه مخاطبان است که تالارها و تماشاخانه‌ها می‌توانند دست به آماده‌سازی تولیدات متنوع و گونه‌های نمایشی متفاوتی بزنند. اما آنچه این تولیدات را در جایگاه خوب یا بد قرار می‌دهد دو عنصر مهم وجودی است. یکی شکل و ساختار و دومی محتوای نمایش‌ها است، محورهای مهمی که در طول تاریخ هنر تا به امروز قابل حذف نبوده‌اند. با این حال بنا بر خاستگاه زمانی و مکانی و اقتضائات اجتماعی و فرهنگی همواره این دو شاخص در حال تغییر و دگرگونی هستند.چنانکه در مقاطعی از تاریخ، هنر به سمت فرم‌گرایی و آن شعار مشهور هنر برای هنر رفته  یا خواسته ضرورت اجرایی خود را بر پایه اصالت فرمی اثبات نماید اما این هم به معنای حذف محتوا نبوده است بلکه محتوا بیشتر در لفافه قرار گرفته تا شکلی اصیل‌تر پیدا کند و به نوعی بتواند هنری‌تر جلوه نماید و بیشتر از حد معمول توشه و توان ذهنی مخاطب را برای درک آثار هنری به کار گیرد‌. با این تعابیر، هنوز هم هنر و تئاتر خوب در همین حدود اشتراکات شکلی و معنایی نمود می‌یابند، هرچند که هیچگاه بدون وجود موارد یاد شده تئاتر نتوانسته خوب بودنش را بیان کند. با تکیه بر این موارد می‌توان دریافت که تئاتر نیز همچون دیگر هنرها در هر جایی از دنیا کماکان به‌دنبال ارائه و نمود ارزش‌های انسان‌شناسانه است؛ تئاتر با بهره‌مندی از یک محتوای چندلایه و در هم‌تنیده از ارزش‌های مهم برای آدمی، چه آنکه در لفافه بیان شده باشند و چه با صراحت بیان در قالبی چشمگیرتر عرضه شود در نهایت پیش‌روی مخاطبان قرار می‌گیرد. با توجه به ارکانی که قادر است جاذبه لازم برای دیده شدن و فهمیده شدن نمایش‌ها را فراهم سازد، آن هنگام است که هنر تئاتر نیز بتواند در کنار متر و معیارهای موجود شکل و پیکر خوب و زیبایی را شامل شود و مخاطب پس از دیدن یک اثر نمایشی از اعماق وجودش با اطمینان خاطر بگوید که یک کار خوب دیده است. یعنی یک تئاتر خوب ساخته شده و به روی صحنه رفته، البته این خوب بودن هم وابسته به تعداد مخاطبان متفاوت و رأی و نظرهای آنها است که ما را به یک قطعیت می‌رساند، به اینکه دقیقاً چه کاری و به چه میزان خوب جلوه کرده است وگرنه در شکل معمولش یک عده بر خوب بودن تأکید می‌ورزند و در مقابل، عده دیگری همان تئاتر خوب را تئاتر بد می‌دانند. با این همه معدل کل این نظرات می‌تواند هر دو گروه را به یک توافق برساند؛ توافقی که فارغ از سلایق موجود بتواند بگوید هر تئاتری که به روی صحنه می‌رود از چه جایگاه و رسمیتی برخوردار است.