صنعت قیر ایران؛ فرصت‌ها و چالش‌ها

مسعود اسفندیار
 مدرس دانشگاه و تحلیلگر اقتصادی

آخرین تحلیل‌ها و داده‌های آماری نشان می‌دهد تولید قیر در ایران سالانه به حدود 6 میلیون تن می‌رسد که ارزش دلاری آن معادل 1.5 میلیارد است.
حدود چهار میلیون تن از مجموع قیر تولیدی ایران صادراتی و حدود 2 میلیون تن در داخل کشور به مصرف می‌رسد.
بررسی اجمالی حوزه صنعت قیر ایران حاکی از آن است که با وجود تحریم‌های ظالمانه دشمنان، فعالان عرصه تولید طلای سیاه ایران دست از تلاش و کوشش برای فرصت‌سازی تجاری و صادراتی برنداشته‌اند و در این راستا بنا بر آخرین اطلاعات موجود، پارسال حدود ۴ میلیون و ۳۴۶ هزار تن صادرات قیر در کشور انجام شده که بیش از یک‌ میلیارد و صد میلیون دلار درآمدزایی داشته است.
کارشناسان و صاحبنظران عرصه اقتصاد بر این باورند که راهبرد اثربخش برای مقابله با تحریم‌های حوزه نفت تغییر رویکرد از خام فروشی به سمت و سوی تولید صادرات محور است. تقویت شبکه مویرگی بازاریابی صادراتی، امکان‌سنجی بازارهای منطقه‌ای، عدم تمرکز بر خام فروشی نفتی و از سوی دیگر تلاش برای حضور در بازارهای جدید صادراتی بویژه حوزه آفریقا و اقیانوسیه از جمله مؤلفه‌های اثربخشی است که می‌تواند به کمک کارآفرینان و فعالان حوزه صنعت قیر بیاید.
جلوگیری از رقابت کاذب؛ تلاش برای کاهش قیمت خوراک
نگاهی اجمالی به صنعت قیر کشور نشان دهنده آن است که بیش از 30 میلیون تن پروانه بهره‌برداری کارخانه‌ای طی سال‌های اخیر صادر شده که حتی برخی از آنها حیات اقتصادی ندارند و در زمانبندی‌هایی از جمله هنگام ثبات بازار و عرضه‌های وکیوم باتوم، به عاملی اثرگذار در شکل‌گیری رقابت‌های کاذب و افزایش قیمت خوراک تبدیل می‌شوند.
به‌عنوان مثال، گاهی برخی شرکت‌های تولیدی در مقیاس کوچک، بهای بسیار بالایی  برای میزان اندکی از وکیوم باتوم در بورس ارائه می‌کنند که این قیمت پایه قیمت‌گذاری در تناژهای بالا می‌شود و دیگر قیمت‌گذاری به معنای واقعی عادلانه نخواهد بود.
زمانی که با بالا بردن قیمت خوراک در بورس سبب افزایش بهای تمام‌شده محصول می‌شویم باید انتظار روی آوردن شرکت‌ها به خرید VR بی‌کیفیت را دور از انتظار ندانیم. بهره‌مندی از دانش روز صنعت پالایشگاهی در کنار به روزرسانی فنی از جمله مزیت هایی است که می‌تواند به کمک صنعت قیر ایران بیاید به‌عنوان مثال بهره‌گیری از پالایشگاه مدرن، ضریب تبدیل نفت خام به سایر فرآورده‌ها از جمله قیر را افزایش خواهد داد اما باید این نکته را مدنظر قرار داد که یکی از مؤلفه‌های حضور در بازار‌های جهانی، بی‌شک ارتقای دانش تولید در پالایشگاه‌ها است.
معضلی به نام قیر عراق
پاشنه آشیل این روزهای صنعت قیر ایران، معضلی به نام قیر بی‌کیفیت عراق است البته بررسی‌ها نشان می‌دهد که برخی تولیدکنندگان به جهت کاهش بهای قیمت محصول، گاهی از VR عراق به جای VB استفاده می‌کنند که این امر بدون شک کیفیت قیر و رقابت‌پذیری را تحت‌الشعاع قرار خواهد داد. یکی از مهم‌ترین آثار مخرب ورود قیر بی‌کیفیت عراق به بازار داخلی، کاهش میزان رقابت تولیدکنندگان است و نمود واقعی آن حضور محصول عراق در کشورهای همسایه با قیمتی به مراتب پایین‌تر از ایران است. تولیدکنندگان داخلی برای بقای حیات اقتصای از یک سو و حضوری منسجم‌تر در بازارهای خارجی از سوی دیگر باید از رقابت کاذب بپرهیزند و با اتحاد و انسجام راه را برای ورود قیر با کیفیت ایران به کشورهای همسایه از جمله بازار ترکیه هموار کنند.
نگاه کاربردی و کارشناسی به بخش خصوصی در برنامه هفتم توسعه
لازم است  نگاه بخش خصوصی را در برنامه پنج‌ساله هفتم با دقت نظر بیشتری مورد واکاوی قرار دهیم و در این مسیر، نظرات کارشناسی تولیدکنندگان داخلی به‌عنوان پیشقراولان بخش خصوصی قطعاً راهگشا خواهد بود.  لذا لازم است  فعالان صنعت قیر ایران در فضای تعاملی با رویکرد تولید صادرات‌محور، نقطه نظرات و دغدغه‌های خود را به مرجع بالادستی و تصمیم‌ساز ارائه کنند. اگر نیم نگاهی به ارزیابی صادراتی از حوزه صنعت قیر داشته باشیم در خواهیم یافت که با‌وجود تنگناهای موجود برای صادرات، فعالان و کارآفرینان ایرانی قیر ایران را با وجود مشکلات مختلف به بازارکشورهای مختلف رساندند اما باید با نگاهی موشکافانه‌تر افق صادرات قیر را در دوران پساتحریم مد نظر قرار داد.