اشتباهی که منجر به شناسایی 244 هزار میلیارد تومان درآمد برای پالایشی‌ها شد

سعید رشیدی‌نوبندگانی خبرنگار

​​​​​​​چندی پیش مجید عشقی، رئیس سازمان بورس و اوراق بهادار در نامه‌ای به معاون اول رئیس‌جمهور دلایل اصلی ریزش شاخص‌های بازار سهام و خروج سرمایه از این بازار را شرح داد. در این نامه هرچند که موارد مهمی چون کاهش قیمت‌های جهانی کامودیتی‌ها و سیاست‌های مخرب سود‌سازی شرکت‌ها شرح داده شد اما به‌طور معناداری، وجود ریسک‌های سیستمی ناشی از عملکرد خود سازمان بورس و اوراق بهادار از قلم افتاده بود. ریسک‌هایی که تداوم آنها یکی از عوامل تأثیر‌گذار بر بی‌اعتمادی سهامداران به ساختار بازار سهام بوده است.
 نگاه سهامداران در درجه اول به مدیران است
به‌طور منطقی، یکی از مواردی که سرمایه‌گذاران برای تصمیم‌گیری در مورد سرمایه‌گذاری‌های خود به آن توجه می‌کنند توانایی مدیران و نظم درست ساختارها در جهت تحقق اهداف است. مشخص است که تنها شعار شفافیت و حمایت از سهامداران هیچگاه مورد قبول سهامداران قرار نخواهد گرفت و تا زمانی که سرمایه‌گذاران ظرفیت مناسبی برای تحقق این شعار‌ها را در مدیران و مسئولان مشاهده نکنند، با سخنان آنها همراه نخواهند شد.
به‌عنوان مثال وقتی سازمان بورس و اوراق بهادار از تقارن بیشتر اطلاعاتی و بهبود کیفیت گزارشگری مالی سخن می‌گوید و سرمایه‌گذار هیچ‌یک از این موارد را در عمل مشاهده نمی‌کند، نسبت به سرمایه‌گذاری در بازار سهام ناامید می‌شود.
باید توجه داشت که ریسک‌های سیستمی در بازار در وهله اول مربوط به متولیان بازار است و این ریسک‌ها رفع نخواهد شد مگر با تجدید نظر در رویه‌ها و ساختارها.
از این‌رو نیاز است سازمان بورس قبل از اینکه انگشت اشاره خود را به سمت سایر عوامل و نهادها بچرخاند؛ در ابتدا به درون بنگرد و نقایص درون سازمانی خود را رفع کند.
 افشای اطلاعات پالایشی‌ها یک نمونه مشخص از وجود نقص سیستمی در سازمان بورس و اوراق بهادار بود
با ورود بازار به اولین ماه پاییز مطابق معمول شرکت‌های فعال در بازار سرمایه شروع به افشای اطلاعات مربوط به عملکرد تولید و فروش ماهانه و ارائه ارقام تجمیعی شش ماهه نخست سال کردند. موضوعی که این بار برای شرکت‌های پالایشی با اتفاقی عجیب همراه شد و این شرکت‌ها برای اولین‌بار اقدام به افشای نرخ و مبالغ فروش شش‌ماهه خود کردند. این اتفاق در حالی صورت می‌پذیرفت که پالایشگاه‌ها به‌دلیل ساختار غیرشفاف فروش محصولات در سال‌های گذشته حتی تا پایان سال مالی نمی‌توانستند نسبت به درآمد و سود‌سازی خود اظهارنظر دقیقی داشته باشند و افشای مبلغ فروش این شرکت‌ها برای شش‌ماهه نخست سال‌جاری امری عجیب و غیرمعمول می‌نمود.
ماجرا زمانی عجیب‌تر می‌شود که با پیگیری خبرنگار روزنامه ایران مشخص می‌شود هیچ‌ یک از مدیران و مسئولان این شرکت‌ها از ارقام افشا شده اطلاعی ندارند و نهادهای ناظر نیز درخصوص چرایی افشای این ارقام پاسخ مناسبی را ارائه نکردند.
اما در ادامه و پیگیری‌های بعدی خبرنگار روزنامه ایران مشخص شد که ارقام افشا شده ناشی از یک اشتباه در سیستم کدال بوده و به‌دلیل استفاده از یک فرمول مشخص برای افشای اطلاعات ماهانه شرکت‌های بورسی، ارقام موجود در ستون تجمیعی عملکرد شش ماهه منتهی به 31/06/1401، خودبه‌خود محاسبه شده و تمامی این ارقام اشتباه است!
در این خصوص ولی‌الله جعفری، مدیر اداره نظارت بر ناشران گروه شیمیایی و غذایی سازمان بورس و اوراق بهادار به خبرنگار روزنامه ایران گفت: پس از بررسی موضوع و تماس با امور سهام پالایشی‌ها مشخص شد که اشتباه در افشای ارقام پالایشی‌ها مربوط به فرمول‌های سایت کدال بوده است.
وی افزود: فرمولی در سایت کدال برای محاسبه تجمیعی تولید و فروش شرکت‌ها تعریف شده که براساس آن مبلغ فروش هر ماه به علاوه ماه‌های قبل می‌شود و رقم تجمیعی تقسیم بر تعداد فروش می‌شود و از این طریق میانگین نرخ فروش به دست می‌آید. این موضوع که به‌صورت خودکار برای همه شرکت‌ها صورت می‌پذیرد در مورد پالایشی‌ها باعث شد تا ارقام تجمیعی به‌صورت خود‌ به‌ خود محاسبه شود و برای این شرکت‌ها درج شود که وجود اشتباه، به اطلاع مسئولان مربوطه رسیده است و در اسرع وقت اصلاح خواهد شد.
بنابراین، یک اشتباه ساده در فرمول محاسباتی شرکت‌ها باعث شده تا 4 شرکت پالایشی درآمدی در حدود 244 هزار میلیارد تومان را برای شش‌ماهه ابتدایی سال‌جاری شناسایی کنند. مبلغی که مطمئناً بسیاری از سهامدارانی را که با اعتماد به ارقام منتشر شده در سایت کدال اقدام به سرمایه‌گذاری کرده‌اند ، ناامید خواهد کرد و در ادامه نیز منجر به افزایش بی‌اعتمادی به بازار سرمایه خواهد شد.
اشتباهی که با کمال تعجب تا تاریخ تهیه این گزارش همچنان اصلاح نشده است و سازمان بورس و نهادهای ناظر نیز هیچ‌گونه اطلاع‌رسانی را در این خصوص انجام نداده‌اند.
باید توجه داشت که اشتباهات این چنینی طی سال‌های گذشته، به‌خصوص در سال 1399 به دفعات تکرار شده است و ساختار ضعیف بازار سهام و ناتوانی نهادهای ناظر باعث شد تا امروز بازار با بحران بی‌اعتمادی و خروج بالای سرمایه روبه‌رو شود.
 ریسک‌های سیستمی طی 10 سال گذشته بنیان بازار را متزلزل کرده است
 در این راستا، یک کارشناس بازار سرمایه در خصوص اثر‌گذاری ریسک‌های سیستمی بر بازار سرمایه به خبرنگار روزنامه ایران گفت: طی سال‌های گذشته ریسک‌های سیستمی بسیار زیادی بر بازار سرمایه ایران اثرگذار بوده‌اند و تداوم وجود این ریسک‌ها تنها در یک سال گذشته باعث شده بخش بسیار زیادی از ارزش بازار از دست برود و منافع بیش از 55 میلیون سهامدار تحت تأثیر قرار گیرد.
محمدعلی احمد‌زاداصل با بیان اینکه ریسک‌های سیستمی را می‌توان به دو بخش برون‌سازمانی و درون سازمانی تقسیم کرد؛ افزود: سیاستگذاری‌های اقتصادی که بر سود و زیان شرکت‌ها تأثیر می‌گذارد، بحث تداوم تحریم‌ها که بر صادرات و تسهیل تجارت شرکت‌ها اثر‌گذار بوده و قانونگذاری‌هایی که بدون اخذ نظر از فعالین و کارشناسان بازار سرمایه توسط مجلس شورای اسلامی صورت گرفته است؛ از جمله مهم‌ترین ریسک‌هایی بودند که خارج از محدوده ساختاری سازمان بورس بر بازار تأثیر‌گذار شده‌اند.
وی افزود: اما بازار در این سال‌ها از طرف عملکرد خود سازمان نیز با ریسک‌های متعددی روبه‌رو بوده و مرتفع نشدن این ریسک‌ها باعث شده در سه دوره ریاست‌جمهوری گذشته بازار نتواند عمق لازم را به دست آورد و حکمرانی سازمان بورس در حد جامعه 55 میلیون نفری‌ای که با این بازار در ارتباط هستند توسعه نیابد.
وی ادامه داد: به‌طور خاص طی دوره‌های گذشته هرکس که سکان ریاست سازمان بورس را در دست گرفته است، تحت‌ تأثیر فضای سیاسی دولت وقت، تصمیماتی گرفته که ممکن است در راستای منافع و توسعه بازار سرمایه نبوده باشد. طی این سال‌ها همه نهادها در بازار سرمایه دخالت کرده‌اند که تبعات تصمیمات آنها تا سال‌ها گریبانگیر بازار خواهد بود و مسیر توسعه این نهاد را با چالش‌های جدی روبه‌رو خواهد کرد. همچنین در این سال‌ها بی‌ثباتی در مدیریت باعث شده تا نتوانیم بحران‌های بازار را کنترل کنیم.
وی در خصوص عملکرد سال‌های گذشته سازمان بورس و اوراق بهادار نیز با اشاره به این موضوع که مدیریت این سازمان به اندازه جمعیت 55 میلیون نفری مرتبط با آن نبوده است؛ گفت: متأسفانه سازمان بورس دایره حکمرانی خود را در حد افراد مرتبط با بازار سرمایه گسترش نداده است و نتوانسته به‌صورت شایسته‌ای از کیان بازار دفاع کند. مدیران این سازمان تاکنون در اصلاح زیرساخت‌ها سلیقه‌ای عمل کرده‌اند و به جای اینکه اشتباهات مدیران گذشته را جبران کنند، به‌صورت سیاسی با بازار رفتار کرده‌اند.
وی گفت: باید فعالیت‌های شرکت‌ها در چهارچوب قانون پیگیری شود و حفظ منافع 55 میلیون نفر از جامعه در اولویت مدیران قرار گیرد. سازمان بورس باید در راستای شفافیت عمل کند و نگاه سیاسی به بازار را کنار بگذارد.