دو سالانه شدن جشنواره در تعقیب سینمای نحیف کودک

نیلوفر ساسانی/سرنوشت سی‌وپنجمین جشنواره فیلم کودک و نوجوان بالاخره مشخص شد و دبیر این رویداد نه در خبر رسمی بلکه در دورهمی بخشی از فعالان این عرصه تأیید کرد که این رویداد سال آینده برگزار می‌شود. سیدمهدی جوادی مدیرعامل بنیاد سینمایی فارابی گرچه در اطلاع‌رسانی دیرهنگام تأکید کرده که برگزاری سالانه جشنواره فیلم‌های کودکان و نوجوانان ادامه دارد اما به نظر می‌رسد همچنان دوسالانه شدن، در انتظار این رویداد باشد. سرنوشتی که بر واقعیت تلخ کم‌رونق شدن تولید در سینمای کودک بنا شده است.

​​​​​​​سوسو زدن چراغ جشنواره
ماه مهر که در تقویم سینمایی ایران به جشنواره فیلم کودک و نوجوان گره خورده در حالی به پایان رسید که از سوی برگزارکنندگان این جشنواره پرسابقه، درباره سرنوشت دوره سی‌وپنجم آن اطلاع‌رسانی رسمی صورت نگرفت. شنیده‌های غیررسمی اما حکایت از آن داشت که این جشنواره بین‌المللی قرار است به صورت دو سالانه برگزار شود. تصمیمی که گرچه از خردادماه و بعد از مذاکرات مطرح شده در اولین جلسه کارگروه ارزیابی و برنامه‌ریزی جشنواره کودک، از گمانه‌زنی‌های رسانه‌ای فراتر رفت اما با سکوت مسئولان برگزاری جشنواره همراه بود تا اینکه در نهایت در روزهای پایانی هفته گذشته دبیر این جشنواره اعلام کرد که امسال شرایط برای برپایی جشنواره به صورت رقابتی در موعد مقرر فراهم نیست. سیدمهدی جوادی در نشست هم‌اندیشی با دبیران ادوار گذشته این رویداد گفته است: «در مدت اخیر با بسیاری از فعالان و سینماگران پیشکسوت کودک و نوجوان نشست‌هایی برگزار کردیم که عده‌ای معتقد بودند جشنواره باید به صورت دوسالانه برگزار شود تا فرصت تولید برای این سینما به‌وجود بیاید، اما از طرف دیگر عده‌ای معتقد بودند که چراغ جشنواره نباید خاموش شود و این رویداد مهم باید به صورت سالانه به فعالیت خود ادامه دهد که حقیقتاً استدلال طرفداران برگزاری جشنواره به صورت سالانه متقن‌ و دقیق‌ بود. »آن طور که مدیرعامل فارابی اعلام کرده با وجود تصمیم اتخاذشده برای برگزاری سالانه جشنواره فیلم کودک و نوجوان، امسال شرایط به گونه‌ای نبود که در موعد مقرر جشنواره در بخش رقابتی برگزار شود. جوادی در مقدمه‌ای پیش از اعلام این تصمیم‌گیری از نحیف بودن سینمای کودک و نوجوان و لزوم تغییر ساختار، فیلمنامه و تولید گفته و در عین حال تأکید کرده است «برای آرشیو فیلم نخواهیم ساخت.»
فارابی تنهاست؟
آن‌طور که احسان هوشیارگر مدیر روابط عمومی این بنیاد می‌گوید فارابی در تولید سینمای کودک تنهاست و دست سینمای کودک و نوجوان خالی و با این دستان خالی نمی‌شود ضیافتی برای جشنواره فیلم کودک و نوجوان تدارک دید. در شرایطی که سیدمهدی جوادی، مدیرعامل فارابی، تشریح جزئیات بیشتر را به آینده موکول می‌کند، هوشیارگر در پاسخ به «ایران» می‌گوید: «مهم‌ترین شرط برای برگزاری جشنواره فیلم کودک و نوجوان، تولید فیلم‌ است.»
او در پاسخ به این سؤال که چرا فارابی در این مدت در تولید آثار حوزه کودک و نوجوان پویا نبوده تا خوراک مناسبی برای این جشنواره داشته باشد، توضیح می‌دهد: «فارابی توان تولید مشخصی دارد. نمی‌شود همه سبد تولید فارابی را به سینمای کودک و نوجوان اختصاص داد. باید تنوع ژانر و محتوا حفظ شود. هیچ مشکلی به لحاظ بودجه و حمایت در فارابی وجود ندارد اما مشکل اینجاست که اکثر فیلمنامه‌های متقاضی شایستگی دریافت این حمایت را ندارند. این در شرایطی است که در نظام برنامه توسعه فارابی از موضوعاتی که بر آن تأکید شده حمایت از فیلم‌هایی است که علاوه بر مضمون به فرم و ساختار هم اهمیت دهند. اگر قرار باشد به صرف برگزاری جشنواره تولید داشته باشیم و سینمای کودک را در این حالت که فقط حیات نباتی دارد حفظ کنیم، خروجی‌اش همین انبوه فیلم‌های آرشیوی می‌شود که کسی جرأت اکران آن را ندارد.»
هوشیارگر می‌گوید که این بنیاد سیاست‌هایش را بر اصل تولید متمرکز کرده و نه صرف برگزاری جشنواره. او در عین حال اما تأکید می‌کند که فارابی در میدان تولید برای سینمای کودک، تنهای تنهاست و دیگر نهادهای مرتبط با حوزه کودک و نوجوان از سینمای کودک حمایت نمی‌کنند: «فارابی هم در تولید و هم در برگزاری جشنواره کودک و نوجوان تنهاست. کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان باید فعال‌تر به کمک بیاید. وزارت آموزش و پرورش با وجود 16 میلیون دانش‌آموز به صرف برگزاری جشنواره فیلم رشد مسئولیتش را تمام شده تلقی نکند. حوزه هنری و سایر ارگان‌های فرهنگی هم باید پای کار بیایند. تمام تلاش ما در دوره جدید این است که مسأله سینمای کودک را یک مسأله ملی کنیم. اگر هر کدام از این نهادها این سهم را برای خودشان قائل باشند که سالی یک فیلم بسازند آن وقت ظرفیت مناسبی هم برای جشنواره و هم برای اکران داریم.»
مدیر روابط عمومی فارابی در ادامه با اشاره به درگذشت فرشته طائرپور و فقدان این فیلمساز سینمای کودک و نوجوان ادامه می‌دهد: «خیلی جاها خانم طائرپور مرکزیت بود و آدم‌ها را دور هم جمع می‌کرد. هر کس می‌خواست فیلم کودک بسازد، فیلمنامه را به ایشان می‌داد و او یا نقش تهیه‌کننده یا مشاور یا بازنویسی فیلمنامه را بر عهده داشت و به هر حال به نحوی کار را به سرانجام می‌رساند.»
فرار  انیماتورها
«سینمای کودک و نوجوان حال و روز خوبی ندارد» این عبارات ترجیع‌بند صحبت‌های مدیران و فیلمسازان این حوزه است. مسأله‌ای که به اعتقاد محمدرضا خردمندان هم مهمتر از مسأله جشنواره و فرضیه دوسالانه شدن آن است. این کارگردان سینما به «ایران» می‌گوید: «به عنوان فیلمسازی که دغدغه کار نوجوان دارد مسأله من این است که چرا میزان تولیدات سینمای کودک و نوجوان آنقدر کم است که در آستانه جشنواره به این فکر کنیم که با این تولیدات کم، جشنواره را دوسالانه برگزار کنیم یا سالانه؟ چرا نگاه مدیریتی شفافی نسبت به سینمای کودک و نوجوان وجود ندارد؟ چرا به اندازه کافی در این حوزه از سینما سرمایه‌گذاری نمی‌شود و چرا طی سال برای این بخش از تولیدات برنامه‌ریزی نداریم؟ موضوعی که ماقبل تمام مسائل جشنواره جای بحث است، بحث کمیت تولیدات حوزه سینمای کودک و نوجوان است.»
او در ادامه با انتقاد از وضعیت سینمای کودک و نوجوان می‌افزاید: «در دوره‌ای فیلم کودک و نوجوان سبد اصلی سینمای ایران بود. سال‌های سال بهترین فیلمسازان تاریخ سینما در این حوزه فیلم ساختند. فیلم‌هایی که زبان جهانی یافتند و در معتبرترین جشنواره‌های جهانی درخشیدند برای سینمای کودک و نوجوان بود. حالا چه بر سر سینما آمده که می‌بینیم تولیدات آن بسندگی یک جشنواره را ندارد. در واقع آنقدر ماجرا بحرانی است که اساساً سالانه یا دوسالانه شدن جشنواره جای بحث ندارد.»
مقایسه سینمای امروز کودک و نوجوان با دوران اوجش در دهه 60 و بررسی چرایی این تنزل، گفت‌وگوهایی مفصل می‌طلبد اما آنچه این فیلمساز کودک و نوجوان به صورت کلی به آن اشاره می‌کند را در این عبارات می‌توان خلاصه کرد: «در طول این سال‌ها دگردیسی اتفاق افتاده و سیاست‌های کلان به سینما نگاه عبوسی پیدا کرده است. انگار سینما فقط با سینمای بزرگسال تعریف می‌شود و سینمای کودک و نوجوان اهمیتش را از دست داده است. اهمیت حوزه رشد و تربیت، نگاه آموزشی و وجه سرگرم‌کنندگی از بین رفته است. از یک دوره‌ای با تضعیف اقتصاد سینمای کودک و نوجوان، تمایل تهیه‌کننده‌ها به سینمای کودک از بین رفت، حمایت‌‌ها از سینمای کودک قطع شد و کارگردان‌ها به سینمای بزرگسال کوچ کردند. می‌شود گفت به نوعی از نظر مدیریتی و سیاست‌های کلان سینمایی، سینمای کودک و نوجوان رها شد. طبیعتاً وقتی سیاست‌های کلان پشت این سینما را خالی کرد، کارگردان‌های کاربلد هم این عرصه را ترک کردند و در نهایت کار به دست فیلمسازانی افتاد که عموماً دغدغه سینمای کودک و نوجوان را ندارند و اغلب کارهای ضعیفی تولید می‌کنند که ویژگی‌های آرمانی سینمای کودک و نوجوان را ندارد. در نهایت سینمای کودک و نوجوان کشورمان کیفیت لازم برای رقابت با جهان را ندارد و بچه‌های دهه هشتادی و نودی که مخاطبان اصلی این سینما هستند از آن محصولات ارتزاق می‌کنند.»
اظهار نگرانی درباره وضعیت ناامیدکننده سینمای کودک در حالی مطرح است که قرار گرفتن انیمیشن «پسر دلفینی» در لیست پرفروش‌های نیمه اول سال نشانه‌ای از این واقعیت است که سینمای کودک پتانسیل و ظرفیت گردش اقتصاد سینمای ایران را دارد. خردمندان در این باره می‌گوید: «هر فیلمی که نظر این قشر را به خودش جلب کند ناخواسته والدین آنها را هم به سینما کشانده‌ است. همین مثال شما نشان می‌دهد که ما زیرساخت و ظرفیت‌های لازم را در کشورمان داریم اما به عنوان کسی که انیمیشن تولید کرده متأسفم از اینکه در یک دهه گذشته با پدیده فرار انیماتورها مواجه بودیم. تعداد زیادی از انیماتورهای درجه یک و از استعدادهای ناب از ایران رفتند چون به آنها بهایی داده نشد و فضای کار برایشان فراهم نشد. با خیلی از آنها درارتباطم و می‌دانم مشغول کار هستند و بخشی از چرخه صنعتی سینمای انیمیشن دنیا شده‌اند. از سوی دیگر آنهایی هم که مانده‌اند به خاطر عدم حمایت و سوء مدیریت کلان، ترجیح می‌دهند با دفاتر خارجی کار کنند. آن طور که شنیده‌ام رایزنی هادی محمدیان کارگردان «شاهزاده روم» برای طرح تازه و جذابش با هیچ جا به نتیجه نرسیده و او این روزها با دفاتر اتریش همکاری می‌کند، همچنان که جواد مطوری هم با دفاتر خارجی کار می‌کند. در واقع بچه‌هایی که لیدر این حوزه هستند و سال‌ها پوستشان کنده شده تا به اینجا رسیده‌اند الان تولیدی برای سینمای کودک‌مان ندارند.»
خردمندان در ادامه می‌افزاید که موفقیت «پسر دلفینی» از جمله اتفاق‌های گاه‌گداری است و زمانی تبدیل به جریان می‌شود که حداقل 10 نمونه مشابه موفق در سال داشته باشیم، آن وقت می‌شود به جریان سینمای کودک و نوجوان امیدوار شد.
این کارگردان صحبت‌هایش را با این پرسش به پایان می‌رساند: «در تمام دنیا بیشترین سرمایه جذب سینمای کودک و نوجوان می‌شود و آثاری تولید می‌شود که فراتر از مرزهای جغرافیای کشور تولید‌کننده، گردش مالی حیرت انگیز دارد. با وجود چنین ظرفیت‌ و استعدادهایی در کشورمان چرا سرمایه‌گذاری در این زمینه انجام نمی‌شود. این نگاه حقارت‌آمیز به سینمای کودک از کجا می‌آید؟»