فوت و فن سؤال کردن از فرزندان

شهرزاد عبدیه
روانشناس

بچه‌ها عاشق حرف زدن و سؤال کردن هستند و دوست دارند بتوانند در دنیای غریب بزرگ‌ترها جایی باز کنند. نوجوانان هم می‌خواهند جدی گرفته شوند و حرف‌هایشان شنیده شود، بنابراین اگر می‌خواهیم راهی به دنیای فرزندان‌مان باز کنیم، باید بتوانیم درست آنها را بشنویم و صحیح سؤال بپرسیم و مناسب واکنش نشان دهیم.
شاید در وهله نخست به‌کار‌گیری همه این باید‌ها و نبایدها کمی سخت به نظر برسد اما با کمی تمرین و تکرار تبدیل به بخشی جدایی‌ناپذیر از رفتار ما خواهند شد. یکی از روش‌های بسیار مؤثری که می‌تواند به ارتباط مثبت ما و فرزندمان در هر سنی کمک کند، شیوه درست پرسش و پاسخ است. اگر قواعد پرسشگری در تربیت فرزندمان را به درستی به کار گیریم این پرسش و پاسخ، گفت‌و‌گویی لذتبخش خواهد شد.
انواع پرسشگری در تعامل با فرزند
پرسش‌ها را به طور کلی می‌توان به دو گروه پرسش‌هایی با پاسخ باز و پرسش‌هایی با پاسخ بسته تقسیم‌بندی کرد. پرسش‌های بسته پاسخ، سؤال‌هایی هستند که فرد مقابل می‌تواند در پاسخ از جواب‌های بله یا خیر استفاده کند این در حالی است که در جواب پرسش‌های باز پاسخ فرد باید برای توضیح از جملات بهره بگیرد. اگرچه به‌کارگیری پرسش‌های باز پاسخ بهتر است اما گاهی هم پرسش‌هایی با پاسخ آری یا نه می‌توانند برای کسب اطلاعات مفید باشند ولی مراقب باشیم که این نوع سؤالات را پی ‌در پی نپرسیم وگرنه اجازه حرف زدن را از فرزندمان خواهیم گرفت و باب گفت‌و‌گو را می‌بندیم.
تشویق فرزندان به گفت‌و‌گو
فرض کنید، می‌خواهیم متوجه شویم فرزندمان روزش را چگونه گذرانده، در اینجا می‌توانیم از او بپرسیم: «امروز مدرسه خوب بود؟» یا «امروز مدرسه چطور بود؟»
در سؤال نخست فرزندمان می‌تواند با گفتن یک بله به کل صحبت خاتمه دهد اما برای پاسخ دادن به سؤال دوم لازم است کمی توضیح بدهد و این یعنی فراهم شدن فرصت گپ و گفت. در لابه‌لای این پرسش و پاسخ‌ها نه‌تنها ما اطلاعاتی درخصوص کودک یا نوجوان‌مان به دست می‌آوریم بلکه او هم فرصتی به دست می‌آورد تا مسائل خود را مورد کنکاش، وارسی و بازنگری قرار دهد. در ضمن سؤالاتی با پاسخ‌های باز اغلب باعث می‌شوند بچه‌ها و نوجوانان حس بهتری برای ادامه مکالمه داشته باشند چون می‌توانند موضوعات را آنطور که می‌خواهند برای ما تعریف کنند.
روش پرسش از کودک یا نوجوان
یکی از روش‌هایی که می‌تواند به ما در پرسیدن سؤالات باز پاسخ کمک کند استفاده از «چه» و «چطور» است. مثلاً «چه چیزی باعث شد چنین فکری کنی؟» یا «چطور توانستی این کار را به تنهایی انجام بدهی؟»
سؤالاتی که با «چه «شروع می‌شوند اغلب بیان واقعیت را تسهیل می‌کنند و پرسش‌هایی که با «چطور» آغاز می‌شوند کودک یا نوجوان را تشویق می‌کند تا درباره دیدگاه‌های شخصی و ذهنی خودش درباره واقعیت صحبت کند.
استفاده از «ممکن است»، «می‌شود»، «امکان دارد» هم در سؤالات بسیار کمک‌کننده خواهد بود. مثلاً وقتی فرزندمان با ناراحتی درباره تجربه ناخوشایندی در مدرسه حرف می‌زند، می‌توانیم بپرسیم «ممکن است برایم یک مثال از رفتار آزاردهنده دوستت بزنی؟» این سؤال او را تشویق می‌کند، توضیح کاملی درباره مسأله مورد بحث بدهد.
ممنوعیت‌های پرسش از کودک و نوجوان
حواس‌مان باشد که استفاده از واژه «چرا» در گپ و گفت‌ها می‌تواند باعث ایجاد حالت تدافعی شود و بحث را متوقف یا به بیراهه بکشاند. دور سؤالات انتقاد‌آمیز را هم باید خط قرمز بکشیم چون نه تنها سودمند نیستند بلکه می‌توانند به رابطه آسیب بزنند. بهتر است پرسش‌های جهت‌دار را هم فراموش کنیم چراکه قرار نیست ما به عنوان پدر و مادر، باورها و برداشت‌های خودمان را به فرزندمان تحمیل کنیم و البته او هم زیر بار چنین چیزی نخواهد رفت.
و نکته آخر؛ پشت سرهم سؤال نپرسیم و اجازه دهیم فرزندمان به آرامی با ما تعامل برقرار کند. با پرسیدن چند سؤال همزمان فقط او را گیج و خسته می‌کنیم.