تأسیس حوزه علمیه قم و اهمیتش در تاریخ معاصر ایران

قدرت نهاد دین در ایران


دکتر موسی نجفی
رئیس پژوهشگاه علوم‌انسانی و مطالعات فرهنگی

​​​​​​​مرحوم شیخ عبدالکریم حائری یزدی، معروف به آیت‌الله مؤسس، با تأسیس حوزه علمیه قم در واقع «قدرت نهاد دین در جامعه ایران» را احیا کرد. این اقدام ایشان، همزمان شد با نابودی عثمانی و انتقال حکومت از قاجار به پهلوی. و ایشان از این بازه زمانی به مثابه فرصتی برای جریان تشیع بهره گرفتند و با وجود رویکردهای اسلام‌ستیزانه حکومت پهلوی، مرحوم شیخ عبدالکریم حائری یزدی توانستند حوزه علمیه و استقلال آن را حفظ کنند و در فرصت نهضت ملی شدن صنعت نفت، دوباره قدرت این نهاد دینی را احیا کردند. اگر بخواهیم جریان‌شناسی از رابطه «دین» و «دولت» در ایران اسلامی داشته ‌باشیم، بی‌تردید، این رابطه در دوران صفویه در اوج خود بود و بعد از صفویه تا حدی نزول کرد تا اینکه در دوره پهلوی، این رابطه به‌طور کامل تضعیف شد اما با پیروزی انقلاب ‌اسلامی مجدد احیا و تقویت گردید.

اهمیت تأسیس حوزه علمیه در تاریخ ایران را از چند بُعد می‌توان مورد بررسی قرار داد:
الف. نقش حوزه علمیه در جنبش‌های سیاسی؛ حوزه علمیه در جنبش‌های دوره رضاخان، قدرت چندانی نداشت اما در سال‌هایی که نهضت ملی شدن صنعت نفت شکل می‌گیرد، به‌دلیل سیاست‌های سکولار دولت پهلوی و نفرتی که مردم از آن داشتند، رویکرد مذهبی مجدد قوت می‌گیرد و مردم دوباره به سمت دین و روحانیت سوق پیدا می‌کنند.
ب. نقش حوزه علمیه در نظام سیاسی؛ که این نقش در جریان پیروزی انقلاب و تأسیس نظام جمهوری اسلامی بسیار برجسته شد.
ج. نقش حوزه علمیه در جریان تمدن اسلامی؛ با تأسیس حوزه علمیه در شهر قم، این شهر ماهیتی دینی و علمی پیدا می‌کند و به عرصه‌ای برای شکوفایی علومی همچون فلسفه، کلام، فقه، اصول، علوم‌اجتماعی، تاریخ و... بدل می‌شود که خود از قضا انعکاس تمدنی بالایی دارد.

اگر بخواهیم دورنمایی از نقش حوزه علمیه قم در هویت ایرانی اسلامی در سه مرحله «جنبش»، «نظام‌سازی» و «تمدن‌سازی» ترسیم کنیم می‌توان چنین گفت که انقلاب ما یک انقلاب هویتی بود نه هویتی انقلابی. «هویت انقلابی» یعنی همه هویت‌مان اعم از دین و ملیت و... را خرج انقلاب کنیم. در این نگرش «انقلاب» اصل است. اما در انقلاب هویتی، «هویت» اصل است که تحقق این هویت، شامل سه مرحله «جنبش»، «نظام‌سازی» و «تمدن‌سازی» است.
با جریان‌شناسی هویت شیعه اثنی‌عشری درمی‌یابیم که شیعیان در طول تاریخ هیچگاه نه توجیه‌گر حکومت بوده‌اند و نه دست به شمشیر شده و با خلفا وارد مبارزه مستقیم شده‌اند. خطی که شیعه اثنی‌عشری همواره در تاریخ پیش گرفته، نه انقلابی صرف است و نه سازش‌گرایانه. در طول تاریخ خط پیوند دهنده جریان تشیع اثنی‌عشری «استقلال» است و منظور از آن، «استقلال هویتی» است که خط قرمز جریان شیعی است که هرجا این استقلال مورد تعرض قرار گرفت، منجر به انقلاب شد. در تجربه پیروزی انقلاب اسلامی بر رژیم پهلوی هم، این مهم کاملاً مشهود است.
بنابراین، در شیعه اثنی‌عشری، همواره «حفظ هویت فرهنگی» اصل و قاعده است. به این اعتبار، می‌توان گفت «استقلال هویتی و فرهنگی» خط پیوند دهنده‌ای است که شیخ عبدالکریم حائری یزدی، شهید مدرس و امام خمینی(ره) را به هم وصل می‌کند. این خط هویتی، ظرفیت کشورسازی دارد و می‌تواند یک ایران بزرگ بسازد و آن را در حد یک تمدن بزرگ جلو ببرد.

برخی معتقدند شیخ عبدالکریم حائری یزدی، فردی سیاسی نبود که در پاسخ به آنان باید گفت: اگر سیاست را شمشیر به دست گرفتن، معنا کنیم ایشان سیاسی نبودند اما سیاست صرفاً این نیست. اتفاقاً عملکرد ایشان در تعیین خط قرمزها، عدم حضور مستقیم در جنبش‌ها و حفظ استقلال حوزه؛ همگی مبین این نکته است که ایشان فردی بسیار سیاس، عمیق و اهل فضل بود که نهایتاً شاگردی همچون حضرت امام(ره) تربیت کرد که حکومت پهلوی را ساقط کرد؛ حکومتی که بر چهار رأس «سکولاریسم»، «ملیتاریسم»(نظامی‌گری)، «تجددگرایی و غرب‌زدگی» و «ناسیونالیسم باستان‌گرا» بنا شده بود و ضربه زدن به یکی از این اضلاع، کل آن را فرومی‌پاشید. شیخ عبدالکریم حائری یزدی با تأسیس حوزه علمیه قم عملاً با دو ضلع آن درگیری مستقیم پیدا کرد؛ یکی با سکولاریسم رضاخانی که اساساً می‌کوشید دین را از ریشه بزند و دوم با ناسیونالیسم ایران‌باستان که عملاً می‌کوشید سهم دین را در هویت ایرانی نادیده بگیرد. بنابراین، در بررسی اهمیت تأسیس حوزه علمیه قم در تاریخ معاصر، در کنار نقش‌های فرهنگی و هویتی آن، نمی‌توان از سهم این نهاد و شخص آقا شیخ عبدالکریم حائری یزدی در مقابله با سکولاریسم و ناسیونالیسم افراطی پهلوی چشم پوشید و برای آن شأنی سیاسی قائل ‌نشد.

*مکتوب حاضر، متن ویرایش و تلخیص شده «ایران» از سخنرانی دکتر نجفی است که با عنوان «اهمیت تأسیس حوزه علمیه قم در تاریخ معاصر» در سلسله نشست‌های جریان‌شناسی فکری-سیاسی حوزه علمیه قم در محل مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) ارائه‌ شد.


آدرس مطلب http://old.irannewspaper.ir/newspaper/page/8075/18/636292/0
ارسال دیدگاه
  • ضمن تشکر از بیان دیدگاه خود به اطلاع شما رسانده می شود که دیدگاه شما پس از تایید نویسنده این مطلب منتشر خواهد شد.
  • دیدگاه ها ویرایش نمی شوند.
  • از ایمیل شما فقط جهت تشخیص هویت استفاده خواهد شد.
  • دیدگاه های تبلیغاتی ، اسپم و مغایر عرف تایید نمی شوند.
captcha
انتخاب نشریه
جستجو بر اساس تاریخ
ویژه نامه ها