رقابت در قره‌باغ کوهستانی

احمد فاضل‌زاده
پژوهشگر روابط بین‌الملل

​​​​​​​


از آنجایی که قدرت نظامی و اعتبار روسیه به دلیل تنش‌ها در اوکراین در قفقاز محدود شده است، توانایی روسیه برای کنترل درگیری‌ها و تنش‌های باقی‌مانده در سایر نقاط سرزمین‌های اتحاد جماهیر شوروی سابق نیز رو به وخامت است و این خطر جدی وجود دارد که این درگیری‌ها دوباره شعله‌ور شود. با توجه به وضعیت وخیم روابط کنونی بین ایالات متحده و روسیه، دولت‌های در خط ایالات متحده ممکن است وسوسه شوند که در چنین درگیری‌هایی به‌عنوان بخشی از تلاش برای عقب انداختن نفوذ روسیه مداخله کنند. باید در برابر این وسوسه مقاومت کرد زیرا عواقب دخالت برای منطقه وخیم و عواقب آن برای اهداف امریکا محدود یا منفی خواهد بود.
ایالات متحده هیچ منافع ملی حیاتی در جنوب قفقاز ندارد، اگرچه جامعه ارمنی-امریکایی قوی‌ترین علاقه ممکن را به امنیت و بقای ارمنستان احساس می‌کند. ایالات متحده نه استراتژی و نه توانایی کنترل عواقب جنگ‌های جدید را ندارد؛ در نتیجه این پیامدها می‌تواند برای منافع و ارزش‌های ایالات متحده و همچنین برای مردم مناطق مربوطه منفی باشد. نفوذ روسیه در فضای شوروی سابق به همان اندازه منفی نبوده است که تهاجم به اوکراین نشان می‌دهد. در بخش‌هایی از آن منطقه، روسیه برای حفظ ثبات و مهار نفوذ و گسترش شبه‌نظامیانی مانند دولت اسلامی و القاعده و وابستگان مستقیم آنها که دشمنان سرسخت ایالات متحده نیز هستند، اقدام کرده است. در نهایت، خلأ آشفته‌ای که می‌تواند قدرت چین را جذب کند، قطعاً به نفع ژئوپلیتیک ایالات متحده نخواهد بود. یکی از نزاع‌های تاریخی در قفقاز نزاع در قره‌باغ است.

نزاع های تاریخی در قفقاز
درگیری‌های بین ارمنی‌ها و آذری‌ها در قره‌باغ کوهستانی در دوران مدرن به قبل از اتحاد جماهیر شوروی برمی‌گردد. این درگیری‌ها زمانی رخ دادند که کنترل امپراطوری روسیه در جریان انقلاب 1905 تضعیف شد و دوباره پس از فروپاشی امپراطوری در سال 1917 تشدید شد. چهارچوب اصلی درگیری این است که بخش کوهستانی قره‌باغ (ناگورنو) شامل یک جمعیت مسیحی -ارمنی باستانی است که از قرن یازدهم پس از میلاد، توسط سرزمینی احاطه شد که در آن مسلمانان ترک آذری غالب بودند. این سرزمین‌های آذری، قره‌باغ کوهستانی را از چیزی که پس از سال 1920 ابتدا به جمهوری ارمنستان شوروی و سپس از سال 1991 به جمهوری مستقل ارمنستان تبدیل شد، جدا کرد. با این حال، تا زمان جنگ 1988-1994 قره‌باغ کوهستانی دارای اقلیت آذری (حدود یک‌سوم) و شهر شوشا مرکز سنت و فرهنگ مذهبی ارمنی و آذری بود.
پس از استقرار قدرت شوروی در جنوب قفقاز، قره‌باغ کوهستانی در سال 1923 به یک منطقه خودمختار (استان) در جمهوری سوسیالیستی شوروی آذربایجان تبدیل شد که توسط نواری از خاک آذربایجان، از جمهوری شوروی ارمنستان جدا شد.بدین ترتیب  این موضوع توسط ارامنه قره‌باغ یا ارمنستان پذیرفته نشد و پس از مرگ استالین، تلاش‌هایی از سوی رهبری کمونیست ارمنستان برای انتقال این سرزمین به ارمنستان صورت گرفت. این درخواست‌ها همگی توسط دولت شوروی در مسکو رد شد، زیرا از درگیری قومی بیم داشت.
هنگامی که میخائیل گورباچف، ​​کنترل شوروی بر قفقاز را در اواسط دهه 1980 کاهش داد، فشار جدید ارمنی‌ها نتیجه‌ای عملاً اجتناب‌ناپذیر بود. در اوایل سال 1988 مجلس محلی (پارلمان) منطقه خودمختار، قطعنامه‌ای را برای انتقال این استان به اتحاد جماهیر شوروی ارمنستان تصویب کرد و از مسکو برای این امر موافقت گرفت. در حمایت از این اقدام، مارپیچی از تشدید تنش در قالب تظاهرات بزرگی در ارمنستان برگزار شد که قرار بود به‌طرز فاجعه‌باری در سایر نقاط اتحاد جماهیر شوروی صورت بگیرد که دولت آذربایجان با لغو وضعیت خودمختار قره باغ به این اقدام پاسخ داد. دولت شوروی به نوبه خود هر دو حرکت را رد کرد و به‌دنبال پافشاری بر حفظ وضعیت موجود بود.
درگیری بین ارمنستان و آذربایجان تشدید و منجر به پاکسازی قومی جمعیت‌های اقلیت در هر دو کشور شد. نیروهای امنیتی داخلی شوروی کنترل ناکافی بر منطقه داشتند و در نهایت این اتفاقات، منجر به حذف کامل اقلیت ارمنی از آذربایجان و اقلیت آذری از ارمنستان شد. در هر دو مورد، واحدهای پلیس ارمنستان و آذربایجان به‌طور پررنگ در این اخراج شرکت داشتند.
زمانی که اتحاد جماهیر شوروی در پی کودتای نافرجام اوت 1991 فروپاشید، ارمنستان و آذربایجان هر دو اعلام استقلال کردند و این امر توسط جامعه جهانی و کشور جدید روسیه به رسمیت شناخته شد. در دسامبر 1991 اکثریت ارمنی با حمایت ارمنستان نیز به استقلال از آذربایجان رأی دادند، اما مانند سایر موارد (چچن، آبخازیا، اوستیای جنوبی، کریمه) این رأی در سطح بین‌المللی از سوی مسکو به رسمیت شناخته نشد. تنها پانزده کشور اتحاد جماهیر شوروی سابق از حق قانونی استقلال بر اساس قانون اساسی شوروی برخوردار بودند و نتیجه این امر، یک جنگ تمام‌عیار بود که در آن ارمنی‌ها با کمک روسیه و تعداد زیادی از ارامنه در غرب، پیروزی‌های کوبنده‌ای به دست آوردند. حدود 30 هزار نفر از هر دو طرف جان باختند و صدها هزار نفر آواره شدند. در ماه مه 1994 دولت روسیه به‌عنوان میانجیگر، آتش‌بسی را امضا کرد که نیروهای ارمنی را نه‌تنها در خود قره‌باغ بلکه در چند منطقه اطراف آذربایجان تحت کنترل کامل قرار داد. با وجود درگیری‌های مسلحانه دوره‌ای، این وضعیت اساساً تا سال 2020 بدون تغییر باقی ماند.

تلاش برای حل مناقشه
در ربع قرن گذشته، شاهد تلاش‌های مکرر برای حل مناقشه بودیم؛ تلاش‌هایی به رهبری «گروه مینسک» شامل روسیه و کشورهای غربی که توسط سازمان امنیت و همکاری اروپا (OSCE) صورت گرفته‌اند. همه این تلاش‌ها بر اساس این مشکل اساسی بود که ارمنستان نمی‌توانست هیچ راه‌حلی را بپذیرد که ارامنه شمالی را تحت کنترل نیروهای امنیتی آذربایجان قرار دهد، در حالی که آذربایجان نمی‌توانست هیچ راه‌حلی را بپذیرد که قسمت شمالی قره‌باغ را با ارتش خود ترک کند تا حدی به این دلیل که این امر، بازگشت آوارگان آذری به منطقه را غیرممکن می‌سازد. زیرا هم روسیه و هم غرب در واکنش‌های خود به مناقشه قره‌باغ ابهام داشتند.
روسیه با این واقعیت به ارمنستان گره خورده است که با بدتر شدن روابط بین روسیه و گرجستان، ارمنستان تنها متحد روسیه در جنوب قفقاز و یکی از معدود متحدان روسیه در کل اتحاد جماهیر شوروی سابق شد. روسیه و ارمنستان یک اتحاد دفاعی دارند (که قره‌باغ را پوشش نمی‌دهد) و ارمنستان میزبان یک تیپ روسی با سامانه‌های ضد هوایی است.
ارمنستان که ترس ریشه‌داری از همسایه بزرگ ترک خود در غرب و روابط نزدیک ترکیه و آذربایجان دارد، بشدت خواستار این اتحاد بوده است. از سوی دیگر، روسیه تمایلی به جدایی از آذربایجان نداشته است، تا حدی از ترس اینکه در این صورت، آذربایجان ممکن است متحد ایالات متحده شود. با دور شدن ترکیه از اتحاد غربی، حفظ روابط خوب با استانبول به بخش مهمی از استراتژی روسیه تبدیل شده است؛ بویژه پس از حمله به اوکراین و انزوای روسیه از غرب. دو روز قبل از تهاجم گسترده روسیه به اوکراین در 24 فوریه 2022 روسیه و آذربایجان توافقنامه جامع همکاری را امضا کردند که بر مبنای آن، این گمان می‌رفت که آذربایجان متحد روسیه است.
ایالات متحده به دلیل ذخایر قابل توجه نفت و گاز این کشور در زیر دریای خزر، علاقه آشکاری به روابط خوب با آذربایجان داشته است. این ذخایر در نتیجه کاهش عرضه گاز روسیه به اروپا در نتیجه جنگ اوکراین و تحریم‌های غرب اهمیت جدیدی یافته‌اند. آذربایجان همچنین توسط بخش‌هایی از تشکیلات امنیتی ایالات متحده به‌عنوان یک متحد بالقوه علیه روسیه و ایران تلقی می‌شود. روابط نزدیک آذربایجان و اسرائیل نیز به هدف واشنگتن برای فشار بر تهران کمک می‌کند. این امر باعث کمک قابل توجه ایران به ارمنستان، بویژه در قالب تأمین انرژی شده است. با این حال، جوامع ارمنی در امریکا و فرانسه از اهرم سیاسی خود برای اطمینان از همدردی با ارمنستان استفاده می‌کردند و بشدت مانع حرکت غرب به سمت همسویی با آذربایجان شده‌اند. دیاسپورای بزرگ ارمنی در روسیه نیز از نفوذ خود برای این منظور استفاده کرده است.
در این سال‌ها، درآمد آذربایجان از نفت و گاز به این کشور اجازه داد تا با کمک ترکیه و از جمله خرید تسلیحات اسرائیلی، نیروهای مسلح توانمندی ایجاد کند. در سپتامبر 2020 آذربایجان حمله‌ای را آغاز کرد و بیشتر مناطق آذربایجانی در اطراف قره‌باغ و بخش بزرگی از مناطق شمالی این منطقه را بازپس گرفت. جنگ با میانجیگری روسیه به پایان رسید که نتیجه آن، استقرار نیروهای حافظ صلح روسی در قره‌باغ و کریدور اتصال قره‌باغ به ارمنستان بود.

جنگ دوم قره‌باغ کوهستانی
از سال 2020 مذاکرات در مورد وضعیت بخش‌های باقی‌مانده از قره‌باغ به بن‌بست رسیده است. با این حال، روسیه به دنبال جبران خسارت آذربایجان از طریق ارتقای کریدور حمل و نقلی است که آذربایجان را به منطقه نخجوان و از طریق نخجوان به ترکیه و غرب متصل می‌کند. طرحی که همچنین نشان‌دهنده تمایل فزاینده روسیه برای روابط خوب با ترکیه است. ارمنستان با وجود نگرانی‌های فراوان در این رابطه، هم در ارمنستان و هم در ایران که از هرگونه گسترش قدرت آذربایجان در امتداد مرز شمالی خود هراس دارد، با این امر موافقت کرده است. ایران برای نشان دادن نگرانی خود در اکتبر 2021 و 2022 تمرینات نظامی در امتداد مرز خود با آذربایجان برگزار کرد.
احتمال همکاری نزدیک روسیه و ایران در قفقاز علیه نقش قوی‌تر امریکا افزایش یافته است. پس از تهاجم روسیه به اوکراین، فصل جدیدی از تحولات در قفقاز جنوبی گشوده شد. باکو از جنگ اوکراین برای آزمایش عزم مسکو و مأموریت حفظ صلح آن در قره‌باغ کوهستانی استفاده کرد. در اواخر تابستان 2022 آذربایجان در اقدامی بی‌سابقه، در پی شکست استراتژیک روسیه در خارکف، چندین کیلومتر به سمت ارمنستان حرکت کرد. اما سرانجام آتش‌بس منعقد شد.
به‌نظر می‌رسد قدرت‌های بزرگ سطح بازیگری متفاوتی در قفقاز جنوبی دارند. امریکا منافع حیاتی در این منطقه ندارد. اما روسیه به دنبال توازن در روابط بین ارمنستان و آذربایجان است، زیرا نمی‌خواهد از آذربایجان، گرجستان دیگری بسازد. اسرائیل هم به‌دنبال به چالش کشیدن ایران با استفاده از دولت باکو است. اسرائیل چیزی بجز تنش با ایران در قفقاز جنوبی ندارد. ایران هم همانند روسیه به‌دنبال توازن در روابط بین دولت باکو و ارمنستان است، اما منافع امنیتی خود را ملاحظه می‌کند. در نتیجه ایران و روسیه رویکرد مشترکی در قبال بحران قره‌باغ دارند و آن هم، شرایط صلح و آتش‌بس است. از سویی دیگر اسرائیل و امریکا استراتژی مختلفی در قره‌باغ دارند، اما امریکا نمی‌خواهد خود را وارد بحران قره‌باغ کند. بهترین حالت برای ایران حفظ وضعیت و عدم تنش است، قفقاز کریدور اصلی اتصال شمال به جنوب است و تنش در این منطقه باعث می‌شود که استراتژی ایران برای این کریدور با چالش مواجه شود؛ در نتیجه ایران احتمالاً سعی می‌کند با آذربایجان مدارا کند تا منافع بلندمدت خود را از دست ندهد.