زندگی سقراطی

مهران فیاض
کارشناس کتاب
علی فردوسی (زاده ۲۷ اردیبهشت ۱۳۲۹) نویسنده، مترجم و استاد تاریخ و علوم سیاسی دانشگاه نتردام سانفرانسیسکو از جمله چهره‌های روشنفکری و فرهنگی ماست که با ترجمه آثاری مانند رساله الهی سیاسی (اسپینوزا)، مقصود انسان (فیشته)، محاکمه اسپینوزا (دیوید آیوز) و کتاب «روشنفکری و عرصه عمومی» که گفت‌وگویی بلند با اوست، به مسائل فکری، تاریخی و سیاسی ایران توجه عمیقی داشته است. فردوسی سال‌ها قبل هم کتاب «یادنامه شونکین» نوشته تانیزاکی را به فارسی ترجمه کرده بود که با توجه به آشنایی با فرهنگ ژاپن توانسته بود ما را با وجه جذابی از ادبیات ژاپنی آشنا کند. در میان آثار ارزشمندی که او در این سال‌ها ترجمه کرده، کتاب‌ «رساله الهی سیاسی» اثر اسپینوزا از مهم‌ترین کارهای اوست که با سه چاپ پی‌در‌پی توجه علاقه‌مندان به مباحث نظری و فلسفی را به خود جلب کرده است. همچنین، کتاب «محاکمه اسپینوزا» اثر دیوید آیوز که از بهترین نمایشنامه‌هایی است که در طی چند دهه اخیر به فارسی ترجمه شده است. دیوید آیوز (نمایشنامه‌نویس مشهور امریکایی) با درکی صحیح از فلسفه اسپینوزا توانسته آن را به زبانی ساده و شیوا در قالب یک چندگویی جذاب، دراماتیزه و قابل‌فهم کند. این بیان ساده بی‌شک از فهم درست خود آیوز از فلسفه اسپینوزا ناشی می‌شود که نشان‌دهنده مطالعه دقیق او است از آثار و احوال این فیلسوف و همچنین تفکرات حاکم بر زمانه او. نمایشنامه با ضرباهنگی مناسب و به دور از هرگونه پرگویی و توصیفات و توضیحات زائد پیش می‌رود به طوری که هیچ گفت‌وگویی در متن وجود ندارد که حاوی مطلبی مهم و پیش برنده نباشد. مسأله اصلی اسپینوزا که تکفیرکنندگانش از درک آن عاجزند تشویق آدمیان به تفکر است و همچنین تشویق آنان به تفسیر و توضیح مسائل. حتی اگر آن مسائل به امور مقدس و دینی مربوط باشد. از زبان اسپینوزا می‌شنویم که:«بهره اول فضیلت، میل به اشاعه حقیقت است... ما باید در اندیشیدن پافشاری کنیم و باید آنچه را هم که اندیشیده‌ایم بگوییم، وگرنه زبان برای چیست؟... من این شهر را دوست دارم، مردمم را هم دوست دارم... باید بهشان کمک کنم تا بهتر اعتقاد پیدا کنند... اگر شما با تصور کاذبی از چیزی شروع کنید آن وقت چه توقعی دارید که به فهم روشن و متمایزی از آن چیز برسید؟» او جامعه آرمانی را جامعه‌ای عاری از جهل می‌داند:«شما صلح و امنیت در کشورتان می‌خواهید؟ زنجیر را از دست و پای اذهان مردم‌تان بردارید. عقل‌شان را آزاد کنید. جهل را از میان بردارید.» علی فردوسی در گفت‌وگویی از اینکه آرزو داشته در ایران معلم شود و به کار تدریس بپردازد حرف زده است. آرزویی که محقق شده اما نه در ایران، بلکه در غرب و آنجا هم از استادان سرشناس دانشگاه است. اما اگر به عمق آثاری که تألیف و ترجمه کرده توجه کنیم، بی‌گمان او به نوعی برای نسل جوان ایرانی در حکم یک معلم دلسوز و توانا بوده و هست. عمرش دراز باد.