برکت بندگی با بخشش به بینوایان

منصور پهلوان
استاد دانشگاه
گرچه روزه‌داری دارای حکمت‌های بسیاری است اما بی‌شک یکی از مهم‌ترین این حکمت‌ها کمک رسانیدن به فقرا و نیازمندان است. در قرآن کریم به انفاق و رسیدگی به بینوایان و محرومان تأکید فراوانی شده است. به‌عنوان مثال در وصف مؤمنان می‌فرماید: «و فی اموالهم حق معلوم للسائل و المحروم» یعنی در اموال خود سهمی معین برای سائل و بینوا قرار داده‌اند و در ابتدای قرآن در وصف متقیان می‌خوانیم: «و مما رزقناهم ینفقون» یعنی از رزق و روزی خود که ما به ایشان عطا کرده‌ایم انفاق می‌کنند.
اما به انفاق در ماه مبارک رمضان تأکید بیشتری شده است. پیامبر اکرم(ص) در خطبه شعبانیه که در استقبال ازماه مبارک رمضان و روزه‌داری ایراد گردیده است، می‌فرماید: «وتَصَدَّقوا عَلی فُقَرائِکم ومَساکینِکم» یعنی در این ماه به بینوایان و مساکین خودتان انفاق کنید.همچنین دراین خطبه می‌خوانیم: «ثواب افطاری دادن به یک فرد مؤمن در این ماه برابر ثواب آزاد کردن یک برده است و تمام گناهان گذشته کسی که افطاری دهد بخشیده خواهد شد.» البته وقتی این افطاری دادن‌ها ثواب کامل تری دارد که فقرا را اطعام کرده باشیم و آنان را از رزق و روزی خود که خدا به ما ارزانی داشته، بهره‌مند کنیم، اغنیا که خود برخوردار و متنعم از نعمات الهی هستند.
علی(ع) دراولویت اطعام کردن فقرا به یکی از کارگزاران خود می‌نویسد: «و من گمان نمی‌کردم که تو به میهمانی قومی بروی که به اغنیا وفا می‌کنند و به فقرا جفا» یعنی تا در جامعه فقیر وجود دارد، اطعام آنان در اولویت قرار دارد و چه خوب است که ما به این دستورات حیاتبخش الهی که موجب رستگاری فرد و تحقق عدالت و کمتر شدن اختلاف و شکاف طبقاتی در جامعه است عمل کنیم. در احکام مربوط به روزه‌داری نیز می‌بینیم که به اطعام فقرا توجه جدی شده است. به‌عنوان مثال اگر کسی توانایی روزه گرفتن نداشته باشد باید به میزان یک مدّ طعام که برابر یک وعده غذا می‌باشد فقرا را اطعام کند. از این حکم می‌توان استنباط کرد که در نظر شارع وعده ناهار روزه داران به فقرا اختصاص دارد، زیرا کسی که توان روزه گرفتن را ندارد، لااقل باید معادل ناهار خود را که همان مدّ طعام است به فقرا برساند.
همچنین اگر کسی به عمد روزه خواری کند باید به‌عنوان کفاره به شصت نفر از فقرا طعام دهد. در پایان ماه مبارک رمضان نیز هر روزه دار موظف است به‌عنوان فطریه لااقل سه مدّ طعام یا سه وعده غذای معمول خود را به فقرا برساند.
این‌ها همه نشان از آن دارد که وقتی گفته می‌شود ماه رمضان ماه برکت است، یعنی اغنیا با روزه گرفتن و افطاری دادن از برکت ثواب الهی بهره‌مند شده، فقرا و بینوایان نیز، هم از برکت روزه‌داری و هم از برکت سفره‌های اطعام بهره‌مند می‌شوند.
آری در قرآن کریم به حکمت و نتایج برخی از احکام اشاراتی شده است چنانکه می‌گوید: «با اقامه نماز، بایستی فحشا و منکر از جامعه رخت بربندد و با روزه داری، فقر و تنگدستی در جامعه کاهش یابد و این‌ها فقط برخی از فواید نماز و روزه است.»