تاریخ مختصر منابع اولیه حدیثی

حمید سلیم گندمی
پژوهشگر و عضو هیأت علمی کتابخانه ملی
خورشید درخشان اسلامی در افق شرق پدیدار گشت و همه عالَم را از پرتو انوارش، روشن ساخت و در سایه اشعه‌های نورانی اش گسترش پیدا کرد، در زمانی که عالَم در جهل و توحش و بربریت غوطه ور بود، همان دنیایی که ظلم و ستم بر اهل آن چیره شده بود و در بین افراد عالَم دشمنی رایج و شایع شده بود، همان جهانی که از عدالت اجتماعی فاصله زیاد گرفته بود و برای افراد جامعه انسانی هیچ نصیب و بهره‌ای از انسانیت و مدنیت، در آن عالَم متصور نبود و در چنین دوران حساسی، پیامبر اسلام(ص) ظهور کرد و دل‌های مردم را به قرآن کریمش و سخنان گوهربارش و از طریق احادیثی که در گفت‌و‌گوها و مجالس دینی بر مردم القا می‌کرد، زنده گردانید.
این سخن گزافه و مبالغه نیست، اگرصریح و آشکارا بگویم: درهای دین اسلام بر پوینده راهش گشوده است و دین اسلام میدانی فراخ گسترانیده تا پیشرفت و تمدنی جدید برای نسل‌های نو به ارمغان آورد. دین دایره بسته‌ای نیست و بسیار گسترده است، اما نه به آن معنا و مفهومی که برخی از جوانان ما که در وابستگی به تمدن جدید افراط دارند، برداشت می‌کنند بلکه در محدوده متابعت با کتاب و سنت و فقه شیعه، چرا که تعالیم عالیه اسلام برای زمان‌های طولانی وضع شده و جاودانه خواهند ماند و همه عصرها و دوره‌ها از پرتوی انوار آن بهره مند می‌شوند.
اسلام یگانه دین در بین همه ادیان است که در تعالیم ارزشمندش، عقبه‌ها و مسیرهای بسیاری یافت می‌شود که به‌عنوان مانع در برابر فسق و فجور قلمداد می‌شود که مردم به آن فسق و فجورتمایل نشان می دهند. و همین افتخار برای اسلام کفایت می‌کند. اسلام، انسان را تقدیس کرده و بسیار گرامی داشته است.
با بررسی قوانین و مقررات کاملی که پیامبر اسلام(ص) برای سعادت و خوشبختی انسان در دو جهان آورده است، روشن می‌شود که این قوانین منحصر به قرآن کریم نمی‌شود و همه آنها در سنت نبوی نیز موجود نیست، بلکه کلیاتی از آن مسائل در قرآن ذکر شده و جزئیات آنها در اخبار و احادیث روایت شده به سند معتبر و عالی از پیامبر(ص) و ائمه علیهم السلام آمده است. و به همین دلیل است که پیامبر در حدیث متواتر بین فریقین شیعه و سنی معروف به حدیث ثقلین، امت را به قرآن و عترت ارجاع می‌دهد. پس قرآن و حدیث شانه به شانه و کنار در کنار یکدیگرند و هیچ کدام از دیگری بی‌نیاز نیست، بلکه در برخی موارد تفسیر یکی از آن دو، بدون وجود دیگری ممکن نیست.
بدین روی راویان حدیث همت کردند و بخصوص با توجه به این سخن پیامبر که به حفظ 40 حدیث تأکید کرده بود، برای گردآوری و حفظ حدیث نبوی بیشتر تشویق و تحریص می‌شدند؛ به نحوی که در زمان امام جعفر صادق(ع) شمار مجموعه‌های حدیثی به حدود 400 کتاب می‌رسید، که این 400 تصنیف حدیثی در اصطلاح محدثان و رجالیون به «اصول اربعمائه» نامیده می‌شدند.
 از امتیازاتی که برای این اصول و مؤلفان آنها برشمرده می‌شود، این است که اصحاب حدیث برای آنها اعتبار و جایگاه خاصی قائل بودند و از طریق قرائت و روایت ، حفظ و تصحیح، توجه بسیار به آنها و فضیلت دادن این مصنفات بر سایر تصنیف‌ها، اهتمام زیادی به آنها نشان می‌دادند. بیشتر این اصول، از طریق گزارش مجالس و در پاسخ به مسائل مختلف (جوابات المسائل) و در ابواب مختلف و متفرق فقه و اصول جمع‌آوری شده بودند، مرتب و منقح و مهذب نبودند و به همین دلیل فقها و محدثین از زمان‌های قدیم تا کنون با هدف تسهیل در بهره‌برداری و سهولت استفاده از کتب حدیثی، به جمع و ترتیب و تهذیب احادیث به روش فنی گرایش پیدا کردند. همین کتاب‌های اصل، مبنای عمده کتاب‌های حدیثی شیعه شدند که تفصیل مطلب در کتاب‌های مربوط به تاریخ حدیث آمده است.