قدرت نفوذ رسانه‏ های تعاملی

دکتر هادی خانیکی
استاد ارتباطات و هیأت علمی دانشگاه علامه‌ طباطبایی
رو آوردن جامعه نخبگی، سیاسی و رسانه‌ای ایران به پلتفرم «کلاب‎هاوس» را می‌توان پدیده جدید ارتباطی دانست؛ شبکه‎ای که افراد می‎توانند در قالب اتاق‎های مجازی آن به‌صورت زنده و از طریق صدا به گفت‎وگو بنشینند و درغیاب زمینه‎ها و ظرفیت‎های بالفعل اجتماعی و میدان‎های واقعی گفت‎وگویی، امکان جدیدی برای با هم نشستن، همدیگر را تحمل کردن، به سخن دیگری گوش دادن، کوتاه سخن گفتن- هرچند هنوز در سطوحی محدود و نخبه‎گرایانه- را فراهم کنند. این نحوه اقبال کاربران و کنشگران ایرانی به کلاب‎هاوس و احتمال روی آوردن نزدیک آنان به ظرفیت‎های صوتی شبکه‎های دیگر از جمله تلگرام و توئیتر نشان می‎دهد که «نیاز به گفت‎وگو» و «قدرت ارتباط شبکه‎ای» نمی‌تواند در پشت دیوارهای محدودیت و ممنوعیت سیاسی محصور بماند؛ «چو در بندی، ز روزن ره گشاید»
گفت‎وگو در همه زمینه‎های معرفتی، اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و حتی اقتصادی، ضرورت زمانه ما و گمشده جامعه ماست و مساعد شدن حوزه عمومی، جامعه سیاسی و فضای ارتباطی، برای بالا بردن قدرت، ظرفیت و مهارت گفت‎وگو به معنای غلبه بر یکی از مهم‌ترین آسیب‎ها و تنگناهای اندیشه ‏ورزی و کنشگری اجتماعی در ایران است. حتی برای برون شد کشور از وضعیت دشوار اقتصادی و سیاسی پیش‎رو و افق‌گشایی برای جامعه‎ای که شایسته داشتن آینده‎ای بهتر است، رویکردی مناسب‎تر و مؤثرتر از «گفت‎وگو» نیست و به این سبب باید به استقبال هر فرصت و امکان و ابزاری رفت که راه را بر تجربه‎ها و گونه‎های مختلف گفت‎وگو باز کند.
کلاب هاوس، یک ظرفیت شبکه‎ای مساعد و مناسب برای گفت‎وگو است؛ البته هنوز بیشتر برای گفت‎وگوهایی است که صورت نخبگانی دارند ولی می‎توانند در زمینه‎ها و افق‎های پیش‏رو و نیز در پیوند با شبکه‎ها و رسانه‎های دیگر دامنه‎های وسیع حضور، مشارکت و تأثیرگذاری اجتماعی و سیاسی را در بر گیرند.

 کلاب‎هاوس را به‌لحاظ رسانه‎ای می‎توان - با وام گرفتن تعبیر از مارشال مک لوهان- امتداد قدرت «صدا» و به میدان آمدن «رادیوی تعاملی» دانست که می‎تواند ابتدا در حوزه «سیاست‎ورزی رسانه‎ای شده» و بعد از آن در عرصه‎های واقعی سیاست و اجتماع و فرهنگ نقش‎آفرین باشد. طبیعتاً از آنجا که نخستین کنشگران و کاربران کلاب‎هاوس را چهره‎های شاخص، سلبریتی‎ها و فعالان سیاسی و فرهنگی و رسانه‎ای تشکیل می‎دهند و حد استفاده از آن هم هنوز متأثر از محدودیت‏ های دسترسی عمومی است، لذا توجه به اولویت اصل «گفت ‏وگو»های واقعی و الزامات و آثار اجتماعی و سیاسی مترتب بر آن ضروری است. نه گفت ‏وگو امری انتزاعی و تزئینی و نخبه‏ گرایانه است؛ نه اثربخشی قدرت صدا و تعاملی بودن رسانه کلاب‌هاوس باید تحت‏ الشعاع سست کوشـــــــــــــی‎های سیاسی و ذوق‎زدگی در دنیای سیاست‎ورزی مجازی شود.
برای بازاندیشی در این مسأله و مسائلی از این دست و برخورداری از فرصت‏ ها و فوایدی که رسانه‏ های تعاملی و گفت‏ وگویی خلق می‏ کنند، هم باید به زمینه‌های اجتماعی و فرهنگی و سیاسی و اقبال به آنها توجه داشت، هم به جهت‎یابی و اثرپذیری این قبیل رسانه‏‌ها از تحولات کنونی و آینده جامعه و جهان ما.

  فضای واقعی و مجازی در میدان ‏های معرفت و سیاست را باید نه در برابر هم و نه مستقل از هم قلمداد کرد و این واقعیت «کلاب‎هاوس» و ظرفیت ‏های شبکه ‏ای نظیر آن را هم شامل می‏ شود. جامعه ما نه تنها در سطح نخبگی بلکه در سطح عامه نیز با اعمال محدودیت‎های رسانه‏ ای و سیاسی مواجه است که با تحولات فرهنگی و فناورانه جهانی و تغییرات پردامنه اجتماعی و سیاسی کشور سازگار نیست. فناوری‎های جدید ارتبــــــــــــــاطی و رسانه‎های نوین، عرصه‎های فرهنگی را به سوی گشودگی و موضوعیت با متن «پولی لوگ» -گفت‏ وگوهای چند جانبه- کشانده است؛ اما محدودیت ‏ها و محرومیت‏ های رسانه‌‏ای، ضعف ‏های تاریخی، ناپایداری نهادهای مدنی، شکنندگی کار سیاسی و حتی چیرگی وضعیت کرونایی، وزن روی ‏آوری به شبکه ‏هایی از جنس «کلاب هاوس» را بیشتر کرده است.
اینکه کلاب‏ هاوس، به‌عنوان پدیده جدید ارتباطی و رسانه‏ های خودگزین، بخش درخور توجهی از جامعه نخبگی را به گفت‎وگوی جمعی کشانده است، در فضای تضعیف مرجعیت رسانه‏‌های رسمی و غلبه مشارکت‏ ستیزی و گفت ‏وگو گریزی در شبکه‏ ها و رسانه‏‌های مخالف سیاست‏ ورزی‏ های اصلاح‏ طلبانه، رخدادی مهم و ارزیابی درباره نقاط قوت و ضعف و آینده اجتماعی و سیاسی آن نیازمند تأملاتی همه‏ جانبه است که امید می‎رود صاحبنظران حوزه‎های مختلف به دور از شتابزدگی و افتادن در ورطه تهدیدانگاری یا ذوق‎زدگی به این مهم بپردازند.