در مکتب قرآن

از روایات و مآخذ اسلامی این مطلب استفاده می‌شود که سوره‌بندی قرآن کریم به دستور پیامبر اکرم(ص) بوده است.
سوره‌های قرآن دو دسته هستند؛ یکی سوره‌هایی که یکجا نازل شده‌اند، همانند سوره‌های «حمد»، «توحید»، «قدر» و بسیاری از سوره‌های کوچک و برخی سوره‌های بزرگ مانند سوره «انعام» که یک جزء قرآن است و بنا بر روایات زیادی یکجا نازل شده است. دسته دیگر سوره‌هایی هستند مانند سوره «بقره»، «مائده» و غیره که یکجا نازل نشده‌اند، بلکه ابتدا آیاتی نازل شده که آغاز سوره تلقی شده‌اند و بتدریج آیات بعدی آمده‌اند. سپس به دستور پیامبر(ص)آیات جدید به آیات قبلی ملحق شده‌اند تا سوره تکمیل شده است.
این نحوه تنظیم و قسمت‌بندی قرآن با قسمت‌بندی و تنظیم سایر کتاب‌ها تفاوت دارد. باید هم تفاوت داشته باشد؛ زیرا نمی‌توان قرآن را همانند سایر کتاب‌ها تنظیم و قسمت‌بندی کرد. بدون قسمت‌بندی هم نمی‌شود. اگر از اول تا آخر قرآن یک سره و یکنواخت بود، خسته‌کننده می‌شد. پس نوعی قسمت‌بندی لازم بود؛ قسمت بندی‌های معمول هم به‌کار نمی‌آمد؛ زیرا به طور معمول، اگر بخواهیم کتابی را قسمت بندی، باب‌بندی و فصل‌بندی کنیم، باید بر حسب موضوعات آن، بخش بخش شود و این کار در مورد قرآن میسر نیست؛ چون گاهی درباره یک موضوع، بیست آیه یا عبارت با مختصری تفاوت ذکر شده است. اگر این بیست آیه پشت سر هم می‌آمد، تکرار نامطلوبی می‌شد. اگر هم به جای هر بیست آیه تنها به دو آیه اکتفا می‌شد و هجده آیه دیگر نمی‌آمد، قرآن، جامع همه آیاتی که بر پیامبر وحی شده است، نبود.
بنابراین، برای اینکه تمامی آیاتی که بر پیامبر(ص) وحی شده است، ثبت و ضبط شود و از هیچ آیه‌ای صرفنظر نشود، در ضمن کتاب خدا هم یکنواخت نباشد، چه کاری باید صورت می‌گرفت؟ آیا غیر از این است که باید چیزی شبیه همین می‌شد که در حال حاضر هست؟ بنابراین، هیچ یک از موارد تناسب مطلب، موضوع و حتی ترتیب نزول آیات، در سوره‌بندی قرآن ملاک تنظیم قرار نگرفته است.
پیرامون سوره حمد روایات زیادی وارد شده که این سوره «فاتحة‌الکتاب»، یعنی دیباچه قرآن کریم، نامیده شده است. بنابراین، بین جایگیری سوره حمد در ابتدای قرآن، با آنچه در روایات پیرامون این سوره آمده است، تناسب زیادی وجود دارد. جایگاه سایر سوره‌ها نیز بر اساس طولانی بودن آنها است (البته تقریباً) چون سوره‌های طولانی‌تر، اول قرآن و سوره‌های کوتاهتر، آخر قرآن و سوره‌های متوسط، در بخش میانی آن جای گرفته‌اند. البته ترتیب قرار گرفتن سوره‌ها قبل از این قرآن که اکنون در دسترس ما است، به صورتی دیگر بوده که موضوع بحث ما نیست.
«فاتحة الکتاب» به معنای «زیربنا» و «بنیاد کتاب» سوره حمد در روایات، «فاتحة‌الکتاب» و «ام الکتاب» خوانده شده است. همچنین نام‌های دیگری در سایر روایات از پیامبر اکرم(ص) برای این سوره نامگذاری شده است. من بر این دو نام، یعنی «فاتحة‌الکتاب» دیباچه کتاب و «ام‌الکتاب» تمرکز می‌کنم و مسائلی را توضیح می‌دهم. یکی از نکاتی که در شیوه تألیف کتاب در گذشته معمول بود و پس از دوره‌ای منسوخ شدند و بار دیگر در دوره‌های اخیر در تمام دنیا معمول شد، این است که در آغاز فصل یا کتاب، خلاصه آن در چند سطر می‌آید.
بنابراین، کاربرد دیباچه در ابتدای کتاب این است که می‌تواند دورنمایی از اساس، بنیاد و مطالب اصلی آن را در نظر خواننده ترسیم کند. به این ترتیب، وجه تسمیه «ام‌الکتاب» به معنای مادر، بنیاد و ریشه است. پس می‌توان این سوره را حاوی مطالب اصلی و ریشه‌ای قرآن کریم دانست.

آموختن معانی و مفهوم سوره حمد
یکی از راه‌های آشنایی کسانی که می‌خواهند نکات قرآن را به‌طور ریشه‌ای بشناسند، این است که سوره حمد را خوب بفهمند. درخور توجه اینکه خواندن سوره حمد در نیایش روزانه مسلمانان، یعنی نمازهای پنجگانه، واجب شده است. منظور از آن هم می‌تواند این باشد که مسائل اساسی اسلام در «ام‌الکتاب» و بنیاد کتاب ترسیم شده است و نباید از خاطر هیچ مسلمانی برود.
شرط آن هم این است که مسلمانان در فهم معنای سوره حمد اهتمام داشته باشند.
این را بویژه برای تحصیلکرده ها می‌گویم. مگر یاد گرفتن معنای کامل و اساسی سوره حمد چقدر وقت می‌خواهد؟ لازم نیست انسان زبان عربی را یاد بگیرد تا معنای سوره حمد را درک کند و عشق و علاقه کافی است تا نکات معنوی آن را بیاموزد. افرادی اشعار و سرودهایی را که به زبان خارجی است، با وجود آنکه آن زبان را خوب بلد نیستند، آموخته‌اند و معنای آنها را هم خوب می‌دانند. حتی می‌توانند آنها را با آهنگ مناسب خود بخوانند، بدون آنکه آن زبان را یاد گرفته باشند. آموختن معانی مفهومی سوره حمد، حتی یاد گرفتن معنای چند جمله دیگر که در نماز است، کار مشکلی نیست. من معتقدم که حداکثر شش ساعت وقت کافی است تا یک فرد متوسط علاقه‌مند، معنای تمام اجزای معمولی نماز را بخوبی یاد بگیرد و هنگامی که به نماز می‌ایستد، طوری کلمات را آهنگین و دل  آگاه ادا کند که مصداق سخن گفتن از دل باشد.
این نمازهایی که بین ما معمول است، الا کلنگ یا حداکثر یک عادت روزانه است. چگونه است که یک مسلمان خداپرست با روح خداپرستی به نماز می‌ایستد، ولی نمی‌فهمد چه می‌گوید؟
درحالی‌که مفهوم نیایش و کلمه صلاة (که آن هم به معنای نیایش است) زمانی مصداق می‌یابد که انسان بفهمد چه می‌گوید. بنابراین، یاد گرفتن معانی کامل عبارات نماز بر هر مسلمانی در حدود درک و توانش واجب است، نه مستحب. البته ممکن است این فتوا با این صراحت در کلمات بعضی فقها نباشد یا اگر از بعضی از آنان بپرسید، با تردید پاسخ بگویند؛ ولی طبق مبانی اصیل فقه ما، نظری که عرض می‌کنم یک نظر مستند اسلامی است. بنابراین، یاد گرفتن معانی عبارت‌های نماز به گونه‌ای‌ که انسان بفهمد موقع نماز چه می‌گوید، بر هر مسلمانی یک تکلیف و واجب است.
سوره حمد شامل مسائل اساسی اسلام است و هر مسلمانی باید هر لحظه و هر روز به یاد این مسائل اساسی باشد. چون در زندگی نقش دارد. امروزه در زندگی مسلمانان، اعم از شیعه و سنی، غیبت این مسائل اساسی و توجه به مفاد سوره حمد مشهود و ملموس است.